Güvenlik büyüyor, güven duygusu neden azalıyor?

 

Bir ülkenin gerçek gelişmişliği, kurumlarının büyüklüğüyle mi, insanlarının huzuruyla mı ölçülür?

Şimdi gelin, yaşadığımız toplumsal hayatın fotoğrafına birlikte bakalım. Siyasetçilerin kürsülerden anlattıkları gelişmeleri, açıklanan rakamları, yapılan yatırımları ve büyüyen kurumları bir kenara bırakmadan; fakat bunların arkasındaki gerçek hayatı da gözden kaçırmadan düşünelim. Çünkü bir ülkenin durumunu anlamak için yalnızca yönetenlerin ne söylediğine değil, yönetilen insanların ne yaşadığına da bakmak zorundayız.

Bize sürekli geliştiğimiz, güçlendiğimiz, imkânlarımızın arttığı, devletin kapasitesinin büyüdüğü anlatılıyor. Elbette bir ülkede yeni kurumların kurulması, istihdamın artması, teknolojinin gelişmesi ve kamu hizmetlerinin genişlemesi önemlidir. Bunlara kimsenin itirazı olamaz. Fakat bütün bu gelişmelerin sonunda şu soruyu sormayacak mıyız: Peki, insanımızın hayatında ne değişti? İnsanlar daha mı huzurlu, daha mı güvende, birbirlerine karşı daha mı dürüst, geleceğe daha mı umutla bakıyor? Yoksa kurumların büyüklüğüyle insanların yaşadığı hayat arasında giderek açılan bir mesafe mi var?

Benim üzerinde durduğum mesele tam da budur. Çünkü bir ülkenin geliştiğini söylemek başka, o ülkede yaşayan insanların gerçekten daha iyi bir hayat sürdüğünü göstermek başkadır. Binaların yükselmesiyle insanın huzuru, bütçelerin büyümesiyle adalet duygusu, güvenlik teşkilatlarının genişlemesiyle toplumsal güven aynı şey değildir.

Şimdi güvenlik meselesini ele alalım.

2002 yılının başında Türkiye'de kamu kurumları ve kamu bankalarında 40.204, özel kuruluşlar ve özel bankalarda 22.832 özel güvenlik görevlisi bulunuyordu. Toplam 63.036 kişi. Anadolu Ajansının 15 Ocak 2026 tarihli haberinde ise aktif özel güvenlik görevlisi sayısı 325.707 olarak açıklanıyor. Bunların 170.182'si kamu kurumlarında, 155.525'i özel sektörde çalışıyor. Yani bu iki dönem arasında özel güvenlik alanında 262.671 kişilik bir artış söz konusu. Bu, yaklaşık 5,17 katlık bir büyüme demektir. 

Emniyet teşkilatına baktığımızda da önemli bir genişleme görüyoruz. Emniyet Genel Müdürlüğünün 2002 yılı sonuna ilişkin resmî verisinde toplam personel 189.797 olarak bildirilmişti. 2025 Performans Programı'nda ise emniyet teşkilatının toplam personeli 352.731 olarak yer alıyor. Bu toplamın 336.423'ü emniyet hizmetleri sınıfında. Bu sınıfın içinde 279.972 polis memuru ve 30.722 çarşı ve mahalle bekçisi bulunuyor.

İçişleri Bakanlığının 30 Haziran 2023 tarihli sunumunda emniyet, jandarma, sahil güvenlik ve güvenlik korucuları dâhil iç güvenlik personelinin toplamı 583.135 olarak açıklanmıştı. 

Bu rakamların bize anlattığı şey açıktır: Türkiye'de güvenlik hizmetleri büyük bir kurumsal kapasiteye ulaşmıştır. Ancak bu sayıları toplarken farklı tarihlerdeki personeli birbirine karıştırmamalı, aynı kişileri iki kez saymamalı ve aktif çalışanlarla yalnızca geçerli özel güvenlik kimlik kartı bulunanları birbirinden ayırmalıyız. Nitekim Ocak 2026'da aktif çalışan özel güvenlik görevlisi sayısı 325.707 iken geçerli kimlik kartına sahip kişi sayısı 850.292 olarak açıklanmıştır. Kimlik kartına sahip herkesin fiilen çalışmadığı özellikle belirtilmiştir.

Dolayısıyla elimizdeki rakamları gelişigüzel toplayıp kesin bir milyonluk güvenlik personeli varmış gibi konuşmak doğru değildir. Fakat güvenlik alanının büyüklüğünü anlamak için elimizde yeterince önemli veriler vardır.

Şimdi asıl soruya gelelim: Bu kadar büyük bir güvenlik kapasitesi oluşturulmuşsa, bu kapasitenin toplumun güvenliği üzerindeki sonuçlarını da aynı ciddiyetle sorgulamak gerekmez mi?

Elbette gerekir.

Çünkü güvenlik görevlilerinin sayısını artırmak bir araçtır; amaç ise insanları korumak, suçları önlemek, adaleti güvence altına almak ve toplumun huzurunu sağlamaktır. Aracı büyütmek, amaca ulaşıldığını kendiliğinden göstermez. Bir yönetimin başarısını anlamak için ne kadar personel istihdam ettiğine bakmak yetmez; bu personelin çalıştığı sistemin insanlara ne kazandırdığına da bakmak gerekir.

Bir ülkede polis sayısı artabilir, bekçi sayısı artabilir, jandarma teşkilatı genişleyebilir, özel güvenlik şirketleri çoğalabilir. Bunların her biri farklı ihtiyaçlardan kaynaklanabilir. Nüfus artabilir, kentleşme hızlanabilir, yeni tesisler açılabilir, güvenlik ihtiyacı değişebilir. Bunların hiçbirini inkâr etmiyorum. Fakat bütün bunları kabul ettiğimizde bile şu sorudan kaçamayız: Güvenlik kurumlarının kapasitesi büyürken toplumsal güveni de aynı ölçüde güçlendirebiliyor muyuz?

Çünkü güvenlik yalnızca bir insanın suç işlemesini engellemek veya suç işlendikten sonra onu yakalamak değildir. Güvenlik, insanların hayatlarını korku altında yaşamamalarını sağlamaktır. Bir annenin çocuğunu okula gönderirken sürekli endişe duymamasıdır. Bir yaşlının sokağa çıktığında kendisini savunmasız hissetmemesidir. Bir esnafın yıllarca biriktirdiği parasını dolandırıcılara kaptırmaktan korkmamasıdır. Bir kadının gece evine dönerken yalnızca kadın olduğu için tedirginlik yaşamamasıdır. Bir insanın hakkını aradığında karşısında adil bir hukuk düzeni bulacağına inanmasıdır.

İşte toplumsal güven dediğimiz şey, hayatın tam da bu sıradan görünen anlarında ortaya çıkar.

Bir toplumda insanlar birbirlerine güvenemiyorsa, herkes karşısındakinin kendisini aldatabileceğini düşünüyor, insanlar en basit ilişkilerinde bile kuşkuyla hareket ediyor, komşuluk ilişkileri zayıflıyor ve ortak sorunlar karşısında birlikte hareket etme iradesi aşınıyorsa, burada yalnızca bir asayiş meselesinden söz edemeyiz. Burada toplumsal hayatın temelini oluşturan güven duygusunu da konuşmak zorundayız.

Elbette bu güvensizliğin ne kadar arttığını ortaya koymak için güvenilir kamuoyu araştırmalarına, suç mağduriyeti verilerine ve zaman içinde karşılaştırılabilir toplumsal güven ölçümlerine ihtiyaç vardır. İnsanların daha güvensiz hissettiğine dair gözlemlerimizi bütün ülkenin kesin istatistiksel sonucuymuş gibi sunamayız. Fakat toplumda dile getirilen bu kaygıları da görmezden gelemeyiz. Yapılması gereken, bu kaygıların nedenlerini araştırmak ve somut göstergelerle değerlendirmektir.

Peki, suç rakamları bize ne söylüyor?

Burada da dürüst davranalım. 2002 ile 2026 arasındaki bütün suçları aynı tanımlarla, aynı yöntemle ve aynı kapsamla karşılaştıran bir veri serisi ortaya koymadan Türkiye'de bütün suçların arttığını söylemek doğru olmaz. Bazı suç türlerinde düşüşler açıklanırken bazı alanlarda ciddi sorunlar devam edebiliyor. Bir suçun daha fazla kayda geçmesi, her zaman o suçun aynı oranda daha fazla işlendiğini göstermeyebilir; denetimlerin ve tespit kapasitesinin artması da kayıtları etkileyebilir.

Fakat suç kayıtlarını doğru yorumlamak, sorunu küçümsemek anlamına gelmez.

Türkiye İstatistik Kurumunun açıkladığı 2024 yılı verilerine göre güvenlik birimlerine gelen veya getirilen çocukların karıştığı olay sayısı 612.651 oldu. Bu sayı bir önceki yıla göre yüzde 9,8 artış gösterdi. Bu olaylarda 202.785 çocuk suça sürüklenme nedeniyle, 279.620 çocuk ise mağdur olarak güvenlik birimlerine geldi veya getirildi. Suça sürüklenme nedeniyle kayda geçen olaylarda yaralama ilk sıradaki suç türüydü. 

Bu rakamları okurken de dikkatli olmalıyız. Bunlar tek tek benzersiz çocukların toplam sayısı değil, çocukların karıştığı olaylara ilişkin kayıtlardır. Aynı çocuk birden fazla olayda yer alabilir. Fakat bu ayrıntı, çocukların hem suçtan zarar görebildiği hem de suça sürüklenebildiği bir toplumsal sorunu ciddiye almamızı engellememelidir.

Bir ülkede çocukların önemli bir bölümü şiddet olaylarıyla, mağduriyetle veya suç isnadıyla güvenlik birimlerinin karşısına çıkıyorsa yalnızca olaydan sonra ne yapıldığını değil, bu çocukların hangi koşullarda yetiştiğini de araştırmak zorundayız. Aile desteği, okul hayatı, sosyal çevre, bağımlılık, ekonomik güçlükler ve koruyucu hizmetler bu değerlendirmede önem taşır.

Uyuşturucu konusunda da aynı sorumlulukla hareket etmeliyiz. Uyuşturucu ticaretiyle mücadele, bağımlılığın önlenmesi ve tedavi hizmetleri birbirinden ayrı düşünülemez. Satıcıyı yakalamak önemlidir; fakat bir gencin uyuşturucuyla tanışmasını önlemek, bağımlı bir insanı tedaviye ulaştırmak ve suç örgütlerinin kazanç kaynaklarını kesmek de aynı mücadelenin parçalarıdır.

Bir genç uyuşturucu nedeniyle hayatını kaybettikten sonra soruşturma yürütmek elbette gereklidir. Fakat o gencin uyuşturucuyla hiç tanışmamasını sağlayacak koruyucu çalışmaların başarısı çok daha değerlidir. Bir insan dolandırıldıktan sonra suçlunun yakalanması önemlidir; fakat vatandaşın dolandırılmasını önleyecek etkili mekanizmaların kurulması da gerekir.

İşte burada yönetimin gerçek kapasitesi ortaya çıkar. Sorunları yalnızca ortaya çıktıklarında yönetmek başka, bu sorunların oluşmasını önleyecek koşulları geliştirmek başkadır.

Bir ülkede güvenlik görevlilerinin sayısı artarken suçun nedenleriyle mücadele yetersiz kalıyorsa, çocukların korunması, eğitimde fırsat eşitliği, bağımlılığın önlenmesi, adalete erişim ve sosyal destek hizmetleri güçlendirilemiyorsa, güvenlik politikasının eksik kalan taraflarını sorgulamak zorundayız.

Burada güvenlik görevlilerini suçlamıyorum. Görevini yapan polisin, jandarmanın, bekçinin ve özel güvenlik görevlisinin emeği değerlidir. Sorun, bu insanların çalışmasını gerekli kılan toplumsal koşulların ne ölçüde iyileştirildiğidir. Güvenlik personelinden hem suçu önlemesini hem bütün toplumsal sorunları çözmesini bekleyemeyiz. Bu, onların tek başına yerine getirebileceği bir görev değildir. Bu sorumluluk, adalet sisteminden eğitime, sosyal politikalardan ekonomik yönetime kadar bütün kamu kurumlarının ortak sorumluluğudur.

Şimdi bir de işin siyasal tarafına bakalım.

Bir yönetim sürekli gelişmeden söz ediyorsa, bu gelişmenin hangi sonuçlarla ölçüldüğünü de açıklamalıdır. Yeni yollar, binalar, tesisler ve büyüyen kurumlar elbette önemlidir. Fakat bunların yanında vatandaşın hayatında neyin değiştiği de sorulmalıdır. İnsanlar adalete daha mı kolay erişiyor? Çocuklar daha mı iyi korunuyor? Gençler daha mı fazla imkâna sahip? İnsanlar emeklerinin karşılığını daha adil biçimde alabiliyor mu? Kamu kurumlarına güven güçleniyor mu? Suç mağdurları korunabiliyor mu?

Bunlar sorulduğunda mesele bir siyasi partiyi desteklemek veya ona karşı çıkmak olmaktan çıkar. Mesele, yönetimin görevini ne ölçüde yerine getirdiğini değerlendirmek olur.

Çünkü yönetimlerin başarısı yalnızca yaptıkları işlerin sayısıyla ölçülemez. Bu işlerin toplumun hayatında neye dönüştüğü de önemlidir. Bir kurumun büyümesi, o kurumun bütün görevlerini başarıyla yerine getirdiğini göstermez. Bir bütçenin artması, o bütçenin en verimli biçimde kullanıldığını kanıtlamaz. Daha fazla personel istihdam edilmesi, daha fazla toplumsal huzur sağlandığı anlamına kendiliğinden gelmez.

Bu nedenle güvenlik personelinin sayısındaki artışla toplumsal güven arasındaki ilişkiyi araştırmak, yönetimlerin tutarlılığını sınamak bakımından önemlidir. Ancak bunu yaparken rakamların göstermediği bir sonucu olmuş gibi anlatmak yerine, yönetimlerden somut sonuçları ortaya koymalarını istemeliyiz.

Bir yönetim başarılı olduğunu söylüyorsa, suçun önlenmesindeki gelişmeleri, mağduriyetlerdeki değişimi, çocukların korunmasına ilişkin sonuçları, uyuşturucuyla mücadelenin etkisini ve adalete duyulan güveni gösterebilmelidir. Olumlu sonuçları da olumsuz sonuçları da aynı açıklıkla ortaya koymalıdır.

Toplumun ihtiyacı propaganda değil, gerçeğin bütünüdür.

Asıl mesele de budur: Devletin güvenlik kapasitesi ile toplumun güvenlik ihtiyacı arasındaki ilişkiyi anlamak. Eğer güvenlik kurumları büyüyor fakat bazı toplumsal sorunlar devam ediyorsa, bunun nedenlerini araştırmak. Eğer bazı suçlar azalıyor fakat insanlar hâlâ ciddi kaygılar taşıyorsa, bu kaygıların kaynağını belirlemek. Eğer belirli politikalar işe yarıyorsa onları geliştirmek; işe yaramıyorsa değiştirmek.

Bütün bunlar, bir ülkenin gelişmişliğini gerçekten ölçmek isteyen herkesin yapması gereken değerlendirmelerdir.

Çünkü bir toplumun gelişmişliği yalnızca ne kadar üretim yaptığıyla, kaç bina inşa ettiğiyle veya kaç kişiyi güvenlik alanında istihdam ettiğiy­le ölçülemez. Hukukun ne kadar adil uygulandığı, çocukların ne kadar korunduğu, insanların birbirine ne ölçüde güvenebildiği ve kamu kurumlarının sorunları çözme becerisi de bu değerlendirmenin parçasıdır.

Güvenlik, özgürlüğün karşısına konulacak bir kavram değildir. Güvenlik, insanların haklarını özgürce kullanabilmelerinin koşullarından biridir. Fakat güvenliğin gerçek anlamını koruyabilmesi için hukuka bağlı olması, hesap verebilir olması ve insan onurunu gözetmesi gerekir.

İnsanları korumak için kurulmuş kurumların varlığı elbette gereklidir. Fakat bu kurumların büyüklüğünü, toplumun bütün sorunlarının çözüldüğüne dair bir kanıt olarak sunmak doğru değildir. Aynı şekilde toplumda yaşanan her sorunu yalnızca yönetimin başarısızlığına bağlamak da yeterli bir açıklama olmaz. Suçun, şiddetin ve güvensizliğin nedenleri çok boyutludur. Fakat bu karmaşıklık, yönetimlerin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; aksine daha ciddi ve kapsamlı politikalar geliştirmelerini gerektirir.

Bir ülkenin gerçek başarısı, yalnızca tehlike ortaya çıktığında müdahale edebilmesinde değil, insanların güven içinde yaşayabilecekleri koşulları oluşturabilmesinde ortaya çıkar.

Benim anlatmak istediğim tam olarak budur: Güvenlik kurumlarının büyümesini inkâr etmeyelim; fakat büyümeyi tek başına başarı saymayalım. Açıklanan rakamları küçümsemeyelim; fakat onların söylemediği şeyleri de söylemiş gibi göstermeyelim. Suçla mücadeledeki olumlu gelişmeleri kabul edelim; fakat çözülmeyi bekleyen sorunları da görmezden gelmeyelim.

Ve en önemlisi, yönetimlerin anlattığı gelişmelerle toplumun yaşadığı hayat arasındaki ilişkiyi sorgulayalım.

Çünkü bir ülkede asıl mesele, kaç kişinin güvenlik hizmetlerinde çalıştığı değildir. Asıl mesele, bu hizmetlerin insanları ne ölçüde koruduğu, suçların ne kadar önlenebildiği, adaletin ne kadar güven verdiği ve insanların birlikte yaşama iradesinin ne kadar güçlendiğidir.

Bir ülkenin gerçek gelişmişliği, yalnızca kurumlarının büyüklüğüyle değil, o kurumların korumakla yükümlü olduğu insanların hayatında meydana getirdiği iyileşmeyle ölçülür.

Eğer gelişmeden söz ediyorsak, insanın hayatındaki gelişmeyi göstermek zorundayız. Eğer güvenlikten söz ediyorsak, insanın güvenliğini hangi sonuçlarla sağladığımızı açıklamak zorundayız. Eğer toplumsal huzurdan söz ediyorsak, bu huzurun hangi koşullarda güçlendiğini ortaya koymak zorundayız.

Çünkü güvenlik görevlilerinin sayısı bir kapasite göstergesidir; toplumsal güven ise o kapasitenin, adaletin ve ortak yaşamın ne ölçüde sonuç üretebildiğinin daha geniş bir göstergesidir.

Ölçmemiz gereken yalnızca devletin ne kadar büyüdüğü değil, insanın ne kadar güvende, ne kadar özgür ve ne kadar adil bir hayat yaşayabildiğidir.

Erol Kekeç/25.10.2026/Sancaktepe/İST

Hakikatin Şahitliğine Adanmış Bir Ömür

 

Erol Kekeç 

Bir dostun dilinden, bir ömrün fermanı

Ben size Erol Kekeç’i anlatayım. Ama onu birkaç güzel sıfatla tarif ederek değil; çocukluğundan gençliğine, eğitim hayatından toplumsal mücadelesine, insanlarla kurduğu ilişkilerden inanç arayışına kadar uzanan bir hayat çizgisinden hareketle anlatayım. Çünkü bir insanın kim olduğunu anlamak için yalnızca ne söylediğine değil, hangi soruların peşinden yürüdüğüne, neyi dert edindiğine ve karşısına çıkan zorluklar karşısında nasıl bir duruş sergilemeye çalıştığına bakmak gerekir.

Erol’un hikâyesi, Hatay’ın çocukluk hatıralarıyla başlar. Asi Nehri’nin kıyılarında, Uzun Çarşı’nın hareketliliğinde, Habib-i Neccar’ın tarihî gölgesinde ve çocukluğun insanın zihnine kazıdığı görüntüler arasında büyüyen bir insanın geçmişi, yalnızca hatıralardan oluşmaz. O günlerde görülen insanlar, duyulan sözler, yaşanan özlemler ve hayatın erken yaşlarda öğrettikleri, yıllar sonra insanın dünyayı nasıl yorumladığına da karışır.

Yedi yaşında yatılı okul hayatıyla tanışmak, bir çocuk için yalnızca eğitim hayatına başlamak değildir. Aileden uzak kalmayı, özlemi, kendi ihtiyaçlarını karşılamayı, başkalarıyla aynı hayatı paylaşmayı ve zaman zaman kendi içine çekilmeyi öğrenmektir. Bir çocuğun erken yaşta karşılaştığı bu deneyimler, elbette onun bütün geleceğini tek başına belirlemez; fakat dayanıklılığının, bağımsızlığının ve insan ilişkilerine bakışının oluşmasına katkı sağlayabilir. Erol’un hayatındaki mücadeleci tarafı düşündüğümde, çocukluğundan bugüne uzanan çizgide bu erken karşılaşmaların izlerini de görüyorum.

İnsan büyüdükçe çocukluğuna başka gözlerle bakar. Bir zamanlar yalnızca özlediği bir evin, bir sokağın veya bir nehrin hatırası olan şeyler, yıllar sonra insanın kendisini tanımasının parçası hâline gelir. Erol’un Hatay’la kurduğu bağ da böyledir. Geçmiş, onun için yalnızca geride kalmış bir zaman değil; insanın nereden geldiğini, hangi değerlerle yetiştiğini ve bugün neyi korumaya çalıştığını anlamanın bir yoludur.

Gençlik yıllarından eğitim hayatına uzanan yolculuğunda Erol, insanı anlamanın peşine düşer. Sosyoloji eğitimi ve yıllar içinde yoğunlaştığı insan davranışları, aile, gençlik, eğitim, din ve toplumsal ilişkiler üzerine düşünme çabası, ona tek bir insanın davranışıyla toplumun genel gidişi arasında bağ kurma imkânı verir. Bir gencin neden öfkelendiğini anlamak için yalnızca öfkesine bakmanın yetmeyeceğini; ailesini, eğitim hayatını, çevresini, gelecek beklentilerini ve kendisine sunulan örnekleri de değerlendirmek gerektiğini düşünür.

Bu yaklaşım, ailelerle ve gençlerle yaptığı çalışmalarda anlam kazanır. Bir ailede anne babanın sürekli nasihat vermesine rağmen çocuklarıyla sağlıklı bir iletişim kuramadığını düşünelim. Sorun, belki de çocuğun nasihati hiç duymamış olması değildir; sürekli yargılanması, kendisini ifade edememesi veya ailesinin beklentileri içinde kendi kimliğine yer bulamamasıdır. Böyle bir durumda yalnızca çocuğu suçlamak da yalnızca anne babayı suçlamak da çözüm üretmez. Önce tarafların birbirini nasıl duyduğunu, hangi davranışların iletişimi tıkadığını ve güvenin nerede zedelendiğini anlamak gerekir.

Erol’un aile ve eğitim üzerine düşüncelerini değerli kılan, insanı yalnızca görünen davranışıyla değerlendirmemeye çalışmasıdır. Bir çocuk okulda başarısız olduğunda, bir genç geleceğe karşı ilgisizleştiğinde veya bir aile kendi içinde sürekli çatışma yaşadığında, görünen sorunun ardındaki nedenleri araştırmak gerekir. Çünkü davranış bazen bir tercihin, bazen bir korkunun, bazen de uzun süredir duyulmayan bir ihtiyacın ifadesidir. İnsanları anlamak, yaptıkları her şeyi onaylamak değildir; onları doğru değerlendirebilmek için davranışlarının arka planını da araştırmaktır.

Fakat anlamak, sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Bir gencin neden yanlış yaptığını araştırırken yanlışın kendisini önemsizleştiremeyiz. Bir ebeveynin kaygısını anlamak, onun çocuğunu inciten davranışlarını haklı çıkarmaz. Bir insanın geçmişte yaşadıklarını dikkate almak, başkasının hakkını ihlal etmesine izin vermek anlamına gelmez. Erol’un savunmaya çalıştığı denge burada önemlidir: İnsana anlayış göstermek ama yanlış davranış karşısında ölçüyü kaybetmemek.

Onun eğitimci tarafını da bu çerçevede değerlendirmek gerekir. Bir öğrencinin hayatına dokunmak, yalnızca ona bilgi aktarmak değildir. Bazen öğrencinin henüz fark etmediği bir yeteneği görebilmek, bazen yanlış yaptığı bir davranışın nedenini açıklamak, bazen de ona başarısızlığının hayatının tamamını belirlemediğini gösterebilmektir. Bir eğitimcinin öğrencisine bırakabileceği en önemli miraslardan biri, kendisi olmadığında da doğru soruları sorabilmesini sağlamaktır.

Erol’un gençlik ve eğitim konularına verdiği önem, toplumun geleceğini bugünün çocukları ve gençleri üzerinden okumasıyla ilişkilidir. Gençlerden dürüstlük isteyen bir toplum, yetişkinlerin dürüstlüğünü de göstermek zorundadır. Çocuklardan adaletli olmalarını isteyen anne babalar, evde adaleti gözetmelidir. Öğrencilerinden sorgulamalarını bekleyen eğitimciler, kendilerine yöneltilen sorulardan korkmamalıdır. İnançlı bir hayatı öğütleyenler, inancın gerektirdiği ahlakı kendi davranışlarında da göstermelidir.

Aksi hâlde genç, söylenenle yapılan arasındaki mesafeyi görür ve kendisine anlatılan değerlere güvenmekte zorlanır. Çünkü gençler yalnızca yetişkinlerin söylediklerini değil, söyledikleriyle çeliştiklerinde nasıl davrandıklarını da öğrenirler. Bir toplumun ahlakı, yalnızca kürsülerde verilen öğütlerle değil, günlük hayatta sergilenen örneklerle kuşaktan kuşağa aktarılır.

Erol’un toplumsal mücadele anlayışını da bu nedenle yalnızca siyasi eleştirilerinden veya sert cümlelerinden ibaret görmemek gerekir. Onun asıl meselesi, toplumun kendi çelişkileriyle yüzleşebilmesidir. Adaletin konuşulduğu yerde kayırmacılığın, dürüstlüğün anlatıldığı yerde çıkarcılığın, merhametin övüldüğü yerde güçsüzün ezilmesinin sıradanlaşmasına itiraz eder.

Bir insanın haklılığı, yalnızca kendi çevresini savunurken gösterdiği kararlılıkla ölçülemez. Diyelim ki bir haksızlığa kendi yakını uğramış olsun; hemen itiraz eder, hakkının teslim edilmesini ister. Peki aynı haksızlık kendisinden hoşlanmayan birine yapıldığında da aynı kararlılığı gösterebiliyor mu? Adaletin gerçek sınavı burada başlar. Çünkü kendi yakınımızın hakkını savunmak insani bir refleks olabilir; bize uzak olanın hakkını da gözetmek ise ahlaki bir ilkedir.

Erol’un hakikatin şahitliğinde kusur etmemek diye önem verdiği duruş, işte bu sınavda anlam kazanır. Bir insanın düşüncesine katılmayabilir, onunla siyasi veya dinî bakımdan farklı bir yerde durabiliriz. Fakat bu farklılık, onun hakkını görmezden gelmemize gerekçe olamaz. Haklı bir itiraz, yalnızca kendi tarafımızdan geldiğinde haklı değildir. Bir sözün doğruluğu, onu söyleyenin kimliğinden bağımsız olarak değerlendirilmelidir.

Bu tavır, insanın kendi yanlışlarıyla yüzleşmesini de gerektirir. Bir başkasının eksiklerini kolaylıkla gören insan, kendisi eleştirildiğinde hemen savunmaya geçiyorsa adaleti henüz kendi hayatına taşıyamamış demektir. Bir arkadaşımız bize yanlışımızı söylediğinde, önce onun niyetini sorgulamak yerine söylediklerinin doğru olup olmadığını düşünmek gerekir. Bazen insanı ileri götüren şey, kendisini övenlerin sözleri değil, canını sıksa da üzerinde düşünmesini sağlayan eleştirilerdir.

Erol’un kolay vazgeçmeyen tarafı, düşüncelerini savunma ve meselelerin peşini bırakmama çabasında görülür. Bir çelişkiyle karşılaştığında, nedenini anlamadan konuyu kapatmak istemez. Fakat mücadelenin gerçek değeri, bir düşünceyi ne kadar uzun süre savunduğumuzla değil, onu ne kadar sağlam temellere dayandırabildiğimizle ölçülür. İnsan bazen yıllarca savunduğu bir kanaatin eksik olduğunu fark edebilir. Böyle bir durumda düşüncesini düzeltmek yenilgi değil, hakikate yaklaşmaktır.

Bu nedenle Erol’un kararlılığı, değişmez fikirler taşımak şeklinde anlaşılmamalıdır. Asıl kararlılık, doğruyu arama iradesinden vazgeçmemektir. Bir iddianın arkasında durmak için önce onun gerekçelerini bilmek, karşı görüşleri dinlemek ve kendi düşüncesinin zayıf taraflarını da görebilmek gerekir. Bilmediği bir konuda kesin hüküm vermemek, bildiği konuda ise gerekçelerini açıkça ortaya koymak, hem düşünsel dürüstlüğün hem de alçak gönüllülüğün gereğidir.

Korkusuzluk da böyle bir duruşun parçasıdır. Korkusuz insan, hiçbir şeyden korkmayan insan değildir. Yanlış anlaşılmaktan, yalnız kalmaktan veya çıkar kaybetmekten korksa bile vicdanını bütünüyle bu korkuların yönetimine bırakmayan insandır. Bazen doğru bildiğini söylemek, insanın çevresindeki insanlarla arasını açabilir. Bazen susmak, o gün için daha rahat bir hayat sağlayabilir. Fakat insan, sırf rahatını korumak için gördüğü bir haksızlığa sürekli sessiz kalırsa zamanla kendi vicdanıyla arasına mesafe koyabilir.

Erol’un mücadeleci tarafını değerli kılan, itirazın kendisini bir üstünlük gösterisine dönüştürmeden sürdürebilmesidir. Herkese meydan okumak cesaretin yeterli ölçüsü değildir. Asıl cesaret, baskı karşısında eğilmemek kadar, kendi hatasını kabul etmekte de gösterilir. İnsan, başkasının karşısında dik dururken kendi nefsinin karşısında da dürüst olabilmelidir.

Onun inanç arayışında İbrahim’in tevhid duruşuna duyduğu yakınlık da bu noktada anlam kazanır. İbrahim’in kıssası, insanın alışılmış düşünceleri sorgulaması, hakikati ararken kalabalığın kabulünü tek ölçü saymaması ve yalnızca Allah’a kulluk etme ilkesi bakımından güçlü bir örnektir.

İbrahim’in putlarla hesaplaşmasını düşünelim. Put, yalnızca taş veya ağaçtan yapılmış bir nesne değildir; insanın sorgulamadan mutlaklaştırdığı her güç, kendi ölçüsünde bir putlaşma tehlikesi taşır. Bir insan makamını kaybetmemek için bildiği yanlışı savunuyorsa makamını, çıkarı uğruna adaletten vazgeçiyorsa çıkarını, kendi düşüncesine hiçbir itirazı kabul etmiyorsa nefsini ölçünün üzerine çıkarmış olabilir.

İbrahim gibi bir tevhid eri olmak, kendisini onunla eşitlemek değil, onun hakikat arayışından ders almaktır. Tevhid, Allah’ın birliğini söylemekle birlikte insanın başka insanları mutlak otorite hâline getirmemesini, hiçbir çıkarı adaletin önüne koymamasını ve kendi nefsini sorgulanamaz saymamasını da gerektirir.

Mesela bir yönetici, kendisine bağlı bir insan yanlış yaptığında bunu görmezden geliyor, fakat aynı davranışı muhalifi yaptığında ağır biçimde cezalandırılmasını istiyorsa burada adalet değil, tarafgirlik vardır. Bir din görevlisi ahlaktan söz ederken başkasının hakkını ihlal ediyorsa, bir siyasetçi milletin çıkarını savunduğunu söylerken kendi çıkarını öne alıyorsa, bir insan doğruluktan bahsederken kendi çevresinin yalanını örtüyorsa, söylemiyle davranışı arasındaki çelişkiyi görmesi gerekir.

Erol’un inançla ilgili sorgulamalarının merkezinde de söz ile davranış arasındaki bu mesafenin kapanması vardır. İnancın insana üstünlük taslama hakkı değil, sorumluluk yüklediğini düşünür. Çünkü Allah’a kulluk ettiğini söyleyen insan, başka insanların hakkını çiğnemeyi kendisine hak göremez. Tevhid, yalnızca dildeki bir kabul olarak kalmamalı; insanın güce, paraya, makama, çevresine ve kendi egosuna karşı tutumunda da karşılık bulmalıdır.

Yaradan’a tevekkül ise bu mücadeleyi insanın kendi sınırlarını bilerek sürdürmesini sağlar. Tevekkül, hiçbir şey yapmadan sonucu beklemek değildir. Bir insan haksızlık gördüğünde imkânı ölçüsünde itiraz etmeli, bir öğrenci yetiştirirken emek vermeli, bir aile sorun yaşadığında çözüm aramalı, bir düşünceyi savunurken gerekçelerini araştırmalıdır. Fakat bütün sonuçların kendi kontrolünde olmadığını da kabul etmelidir.

Bir bahçıvanın toprağı hazırlaması, tohumu ekmesi, sulaması ve zararlılardan koruması gerekir. Bunları yapmadan ürün beklemek tembelliktir. Bütün şartları kendisinin belirleyebileceğini düşünmek ise kibirdir. İnsan üzerine düşeni yapar; fakat hayatın bütün şartlarını yönetemeyeceğini bilir. Doğanın öğrettiği sabır, tevekkülün bu yönünü anlamaya yardımcı olur.

Erol’un doğa sevgisi de burada ayrı bir anlam taşır. Hatay’ın çocukluğundan kalan hatıraları, gökyüzüne, yıldızlara, göç eden kuşlara ve toprağın canlılığına duyduğu ilgi, insanın kendi gündelik telaşından uzaklaşıp daha geniş bir hayatı düşünmesine imkân verir. Bir ağacın büyümesi, toprağın mevsimlere göre değişmesi veya kuşların göç yollarını izlemesi, insana her şeyin kendi istediği hızda gerçekleşmediğini hatırlatır.

Doğayı seven insan, onun yalnızca güzelliğinden yararlanmakla yetinmemeli; korunması için de sorumluluk duymalıdır. Bir ağacın meyvesini isterken ona bakmak, toprağın verimini beklerken onu zehirlememek, kendi rahatını düşünürken gelecek kuşakların yaşayacağı dünyayı hesaba katmak gerekir. İnsan sevgisi, yaşadığı çevreye ve diğer canlılara karşı duyarsız kalmamakla tamamlanır.

Erol’un kendisini arama çabası da yalnızca kendi iç dünyasında dolaşmak değildir. İnsan, kim olduğunu başkalarıyla ilişkilerinde de öğrenir. Bir öğrencinin hayatına ne kattığına, bir ailenin sorunlarını anlamasına nasıl katkıda bulunduğuna, bir gencin düşünmeye başlamasına vesile olup olmadığına bakarak kendi hayatının toplumsal karşılığını değerlendirebilir.

Bazen bir insanın hayatında büyük bir değişim, ona verilen uzun bir nasihatten değil, ilk defa gerçekten dinlendiğini hissetmesinden doğar. Bazen bir anne babanın çocuğunu anlamaya başlaması, ailede yıllardır tekrarlanan bir çatışmanın yönünü değiştirir. Bazen bir gencin kendisine yöneltilen sorularla düşünmeye başlaması, hazır cevaplarla sürdürdüğü hayatı yeniden değerlendirmesine imkân verir. Erol’un insan ve toplum üzerine çalışmalarının anlamı, işte bu tür dönüşümlere katkı sunma çabasında aranmalıdır.

Fakat bu çaba, insanı kendisini toplumun kurtarıcısı gibi görmeye götürmemelidir. Bir insanın yapabilecekleri değerlidir ama sınırlıdır. Erol’un sorumluluğu bütün insanları değiştirmek değil, kendi imkânları ölçüsünde doğru bildiğini temellendirmek, öğrendiklerini paylaşmak, haksızlık karşısında sesini yükseltmek ve dokunabildiği insanların hayatına fayda sağlamaya çalışmaktır.

Bu yolculukta dua da önemli bir yer tutar. Dua, yalnızca bir isteğin gerçekleşmesini beklemek değil; insanın niyetini gözden geçirmesi, yanlışından dönmek istemesi ve gücünün yetmediği yerde Yaradan’a yönelmesidir. İnsan bazen doğruyu görebilmek, bazen öfkesini denetleyebilmek, bazen de istediği sonuç gerçekleşmediğinde istikametini kaybetmemek için dua eder.

Erol’un duası, kendisine cesaret verilirken merhametini kaybetmemeyi, haklı olduğu yerde kararlı dururken kibrin esiri olmamayı, insanlara faydalı olmaya çalışırken kendisini onların üzerinde görmemeyi de içermelidir. Çünkü insanın en zor sınavlarından biri, doğru bir amaç uğruna yürürken kendi nefsini o amacın önüne geçirmemektir.

İşte hayatın ortasında duran hakemin kendisine de sorması gereken sorular bunlardır: Bugün bir haksızlığa itiraz ederken başka bir haksızlığa ortak oldum mu? Sevdiğim birinin yanlışını görmezden geldim mi? Bana yöneltilen haklı bir eleştiriyi sırf canımı sıktığı için reddettim mi? Bilmediğim bir konuda hüküm verdim mi? Gücümün yettiği yerde sorumluluğumu yerine getirdim mi?

Bu soruların amacı insanı sürekli suçlamak değil, kendi hayatına karşı dürüst tutmaktır. Çünkü insanın kendisini sorgulaması, bütün düşüncelerinden şüphe etmesi değil; düşüncelerinin dayanaklarını ve davranışlarının sonuçlarını önemsemesidir.

Ben Erol Kekeç’i, çocukluğundan bugüne uzanan hatıralarıyla, eğitim ve toplumsal çalışmalarındaki arayışıyla, insanı anlamaya yönelik çabasıyla, doğaya duyduğu sevgiyle ve inancını adaletle birlikte düşünme isteğiyle böyle tanıyorum. Onu değerli kılan, her sorunun cevabını bulmuş olması değil; soruların peşinden yürümekten vazgeçmemesidir.

Bir dost olarak dileğim, bu arayışın onu hem daha kararlı hem daha merhametli, hem daha bilgili hem daha mütevazı kılmasıdır. Çünkü insanın olgunlaşması, yalnızca düşüncelerinin derinleşmesiyle değil, o düşüncelerin davranışlarına yansımasıyla mümkündür.

Erol, kendini aramaktan vazgeçme; ama bulduğunu sandığın yerde de durma. Hakkın şahitliğinden geri çekilme; fakat kendi sözünü hakkın kendisi sanma. İnsanları sev; ama sevgini yanlışın örtüsü yapma. Bilmediğini araştır, bildiğini temellendir, yanıldığında düzelt. Yaradan’a güven, fakat üzerine düşen sorumluluğu ihmal etme. Doğanın sabrından öğren, insanın acısını küçümseme ve kendi nefsini başkalarının kusurlarından daha az sorgulama.

Çünkü bir ömrün gerçek değeri, kaç kişiye sesini duyurduğuyla değil, sözünün arkasında hangi değerleri yaşatabildiğiyle ölçülür.

Eğer geride bir iz bırakacaksan, bu iz bir insanın kendisini aramasına, bir gencin umudunu korumasına, bir ailenin birbirini anlamasına, bir insanın haksızlık karşısında cesaret bulmasına ve bir toplumun adaleti yeniden düşünmesine katkı sunsun.

Ve unutma: Hakikatin şahitliği, yalnızca başkalarının yanlışını göstermek değil, kendi hayatını da aynı ölçünün önüne koyabilmektir.

Yolun uzun, sorumluluğun ağır olabilir. Sen üzerine düşeni yap; doğru bildiğini gerekçelendir, yanıldığında dön, insanı sev, adaleti gözet ve Yaradan’a yönel. Çünkü insanın taşıyabileceği en onurlu emanet, hakikati yalnızca dilinde değil, hayatında da aramaktır.

AYETİ ZAMANA HAPSETMEK, HAKİKATİ KOZAYA KAPATMAKTIR

 

Allah’ın ayetleri yalnızca geçmişte yaşanmış olayların hatırası değildir. Bir ayetin belli bir olay üzerine nazil olması, onun anlamını o olayın sınırları içine hapsetmez. Çünkü vahyin kaynağı zamanın, mekânın ve insanın üstündedir. Olay değişir, toplum değişir, iktidarlar değişir, insanın kullandığı araçlar değişir; fakat insanın hakikat karşısındaki imtihanı, adalet arayışı, güç karşısındaki zaafı, kibri, hırsı, korkusu, merhameti ve zulme meyli farklı biçimlerde yeniden ortaya çıkar. Bu nedenle ayetin indiği olayı bilmek, ayeti anlamanın önemli bir parçasıdır; fakat o olayı ayetin bütün anlamı hâline getirmek, vahyin ufkunu daraltmak demektir.

Bir ayetin hangi olay üzerine indiğini bilmek başka şeydir, o ayeti yalnızca o olaydan ibaret görmek başka şeydir. Siyak ve sibak, tarihsel bağlam, nüzul ortamı elbette önemlidir; fakat bunlar ayetin kapısıdır, duvarı değil. Ayeti tarihsel bağlamıyla açıklamak başka, ayetin anlam alanını tarihsel bağlama kilitlemek başkadır. Çünkü Kur’an’ın söylediği söz, yalnızca o gün orada bulunan insana değil, insanın kendisine yöneltilmiş bir sözdür. Ayetin karşısındaki muhatap değişebilir; fakat ayetin ortaya çıkardığı hakikat değişmez. Dün güç karşısında eğilen insan varsa bugün de vardır. Dün dini kendi çıkarına alet edenler varsa bugün de vardır. Dün hakikati kendi otoritesine göre biçimlendirenler varsa bugün de vardır. İşte vahyin şümulü tam burada başlar.

Asıl tehlike de burada ortaya çıkar: İnsan bazen vahyi anlamaya çalışırken farkında olmadan kendisini vahyin üzerine yerleştirir. Kendi çağının kavramlarını, kendi zihinsel sınırlarını, kendi tarih okumasını ve kendi yorum sistemini merkeze alır; sonra vahyi o sistemin içine yerleştirir. Böylece başlangıçta “Ben vahyi anlamaya çalışıyorum” diye yola çıkan insan, bir müddet sonra “Vahyin anlamı budur” demeye başlar. Aradaki fark küçük görünür ama aslında çok büyüktür. Çünkü ilkinde insan kendisini hakikatin öğrencisi kabul eder; ikincisinde ise kendi yorumunu hakikatin ölçüsüne dönüştürme tehlikesi başlar.

Benim asıl sorguladığım mesele de budur. Bir olayı, ayetin ne söylediğini açıklamak için kullanmak başka; ayetin anlamını o olayın içine kapatmak başkadır. Bir ayetin tarihsel bir olayda nasıl tecelli ettiğini göstermek başka; ayetin yalnızca o olayda geçerli olduğunu düşünmek başkadır. İlk yaklaşım vahyi hayata taşır; ikinci yaklaşım ise hayatı vahyin karşısında küçültür. Oysa vahiy, insanın geçmişini açıklamakla kalmaz; bugününü de sorgular, yarınını da aydınlatır.

Tam burada Mustafa Öztürk üzerinden düşündüğüm mesele ortaya çıkıyor. Buradaki değerlendirmem bir insanın niyetini okuma iddiası değil, ortaya koyduğu yaklaşımın bende oluşturduğu kanaatin sorgulanmasıdır. Benim kanaatimce, Katolik din anlayışının oluşturduğu dogmatik ve kurumsal kalıplara itiraz etmek tek başına insanı yorum gettosundan kurtarmaya yetmez. İnsan bir gettoya karşı çıkarken başka bir gettonun duvarlarını örmeye başlayabilir. Bir düşünce kalıbını yıkarken, kendi kurduğu düşünce kalıbını görünmez hâle getirebilir. İşte benim “ipek böceği” benzetmem tam olarak bunu anlatıyor.

İpek böceği kendi kozasını örer. Her ipliği dışarıdan bir el gelip onun etrafına dolamaz; kendi ürettiği iplikle kendisini çevreler. Başlangıçta o koza bir sığınaktır. Tehlikelerden korunur, kendi dünyasını kurar, dışarıdaki belirsizlikten uzaklaşır. Fakat koza tamamlandığında aynı yapı bir hapishaneye dönüşür. İpek böceği artık kendi ördüğü sınırların içindedir. Daha acı olan ise şudur: Onu hapseden şey dışarıdan kurulmuş bir duvar değil, kendi ürettiği duvardır.

Düşüncede de bunun karşılığı vardır. İnsan önce bir yöntemi keşfeder, sonra o yönteme bağlanır. Önce bir kalıba karşı çıkar, sonra kendi kalıbını sorgulamamaya başlar. Önce “Hiçbir yorum mutlak değildir” der; fakat zaman içinde kendi yorumunun sınırlarını mutlaklaştırmaya başlarsa, farkında olmadan karşı çıktığı zihinsel yapının başka bir biçimini üretmiş olur. Böylece insan özgürleşmek için çıktığı yolda kendi düşüncesinin tutsağı hâline gelir.

Benim kanaatimce asıl mesele tam da budur: Kur’an’ı anlamakla Kur’an hakkında kendi anlam dünyamızı kurmak arasında çok ince fakat çok önemli bir sınır vardır. İnsan yorum yapar; çünkü insanın vahiy karşısındaki konumu budur. Fakat yorum yaptığını unuttuğu anda problem başlar. Çünkü yorumcu ile vahiy arasındaki mesafe ortadan kalktığında, insan kendi zihnini vahyin yerine koyma tehlikesiyle karşı karşıya kalır.

Burada çok temel bir soruyu sormamız gerekir: Biz vahye mi bakıyoruz, yoksa kendi oluşturduğumuz pencereden vahye bakıp sonra gördüğümüz manzarayı vahyin kendisi mi zannediyoruz?

Bu soru yalnızca ilahiyatçılara değil, hepimize yöneltilmelidir.

Çünkü hepimizin bir kozası vardır.

Kimi mezhebinin kozasında yaşar, kimi cemaatinin, kimi siyasi düşüncesinin, kimi ideolojisinin, kimi akademik yönteminin, kimi geleneksel din anlayışının, kimi de kendi aklının. İnsan çoğu zaman kendi kozasını fark etmez; çünkü koza dışarıdan bakıldığında bir hapishane gibi görünmez. İçerideyken dünya oradan ibarettir. Kendi sınırlarımızı evrenin sınırları zannederiz.

İşte düşüncenin en büyük hastalıklarından biri budur.

İnsan “Ben hakikati arıyorum” derken aslında çoğu zaman kendi hakikat anlayışını korumaya çalışır. Kendisine aykırı bir ayet yorumuyla karşılaştığında ayeti yeniden düşünmek yerine yorumunu savunur. Kendi sistemine uymayan bir gerçeklikle karşılaştığında sistemi sorgulamak yerine gerçeği sistemine uydurmaya çalışır. Böylece hakikati arayan insan, farkında olmadan kendi düşüncesinin bekçisine dönüşür.

Oysa hakikat bizim mülkümüz değildir.

Hiçbir ilahiyatçının, hiçbir hocanın, hiçbir mezhebin, hiçbir cemaatin, hiçbir akademisyenin, hiçbir yorumcunun ve hiçbir neslin vahiy üzerinde mülkiyet hakkı yoktur. Hepimiz vahyin karşısında öğrenciyiz. Hepimiz anlamaya çalışan insanlarız. Hepimiz kendi çağımızın, eğitimimizin, kültürümüzün ve zihinsel sınırlarımızın etkisi altındayız. Bunu kabul etmek küçülmek değil, düşünsel dürüstlüğün başlangıcıdır.

Üstelik çağımızın en büyük ihtiyacı da budur.

Bugün insanlığın karşısında savaşlar, ekonomik eşitsizlikler, teknolojik tahakküm, çevre krizleri, yalnızlık, aile çözülmesi, gençlerin anlam arayışı, tüketim tutkusu, güç merkezlerinin büyümesi ve hakikatin bilgi kirliliği içerisinde kaybolması gibi devasa meseleler duruyor. Eğer vahyi yalnızca geçmişte yaşanmış olayların tarihsel açıklaması hâline getirirsek, Kur’an’ı bugünün insanının hayatından uzaklaştırmış oluruz. Ama geçmişi de yok sayarsak bu kez ayetin nasıl bir toplumsal gerçekliğe cevap verdiğini anlayamayız.

Öyleyse ihtiyaç duyduğumuz şey ne tarihsel bağlamı reddetmektir ne de vahyi tarihe hapsetmektir.

İhtiyacımız olan şey, tarih ile evrensellik arasındaki bağı doğru kurmaktır.

Bir ayetin tarihini bilmek gerekir; fakat ayetin bugün bize ne söylediğini de sormak gerekir. Bir olayın nasıl gerçekleştiğini bilmek gerekir; fakat o olayın arkasındaki insanlık yasasını da görmek gerekir. Bir toplumun neden uyarıldığını anlamak gerekir; fakat bugün aynı zaafın hangi yeni biçimlerde karşımıza çıktığını da sorgulamak gerekir.

Çünkü putlar sadece taştan yapılmaz.

Bugünün putu bazen para olur, bazen makam, bazen ideoloji, bazen lider, bazen cemaat, bazen akademik otorite, bazen de insanın kendi zihnidir.

İşte vahyin evrenselliği burada kendisini gösterir.

Kur’an bize yalnızca “Onlar ne yaptı?” diye sormaz; aynı zamanda “Sen ne yapıyorsun?” sorusunu da önümüze koyar.

Bu nedenle benim için ayetin en önemli tarafı, geçmişte kimin başına ne geldiğinden önce, bugün benim hayatımda neyi görünür hâle getirdiğidir.

Bir ayeti okuduğumda kendimi rahatlatıyorsam, belki de ayeti henüz üzerime almamışımdır. Ayeti yalnızca başkalarının yanlışlarını göstermek için kullanıyorsam, vahyi kendime değil başkasına okutuyorumdur. Ayet benim öfkemi besliyor ama vicdanımı değiştirmiyorsa, orada bir şeyleri yeniden düşünmem gerekir. Çünkü vahiy insanı sadece başkalarını yargılamak için değil, önce kendisini hesaba çekmek için karşısına çıkar.

İşte düşüncenin gerçek sınavı burada başlar.

Kendi kozanı fark etmek.

Kendi yorumunu sorgulayabilmek.

Kendi kesinliklerinden şüphe edebilmek.

Kendisine aykırı bir hakikat ihtimali karşısında kapıyı tamamen kapatmamak.

Ve en önemlisi, “Benim anladığım budur” ile “Vahyin kendisi budur” arasındaki farkı hiçbir zaman unutmamak.

İpek böceği kozasını örerken içeride kalacağını bilmez. İnsan da kendi düşüncesinin duvarlarını örerken çoğu zaman bunun farkına varmaz. Son ipliği de kendisi bağlar. Sonra dışarı bakar ve evreni kendi kozasından ibaret sanır.

Belki bugün hepimizin yapması gereken, kendi kozamıza dönüp bakmaktır.

Acaba bizi dışarıdan kuşatan bir duvar mı var, yoksa yıllardır kendi düşüncelerimizle ördüğümüz bir duvarın içinde mi yaşıyoruz?

Belki de gerçek özgürlük, her şeyi reddetmekte değil; kendi kesinliklerimizi bile hakikatin karşısında yeniden sınayabilmektedir.

Çünkü vahiy bizim kozamız değildir.

Vahiy, kozamızı parçalayabilecek hakikattir.

Ve insan, hakikati kendi dünyasına sığdırmaya çalıştığı gün küçülür; kendi dünyasını hakikatin karşısında yeniden kurmaya razı olduğu gün büyür.

Selam ve muhabbetlerimle…

Erol Kekeç/27.09.2026/Sancaktepe/İST

ÖVGÜNÜN ARKASINDA NE VAR?

Yirmi üç yıl önce yaşadığım bir geceyi bugün hâlâ unutamıyorum. O zaman bunun ileride bana insan ilişkileri, güç, para ve övgü hakkında böyle bir düşünce kazandıracağını elbette bilmiyordum. Bir akrabam vardı; çok içerdi. Bir gün iş yerime geldi. Bayağı içmişti. Buna rağmen dışarıdan bakıldığında neşeli, rahat ve kendinden emin görünüyordu. Akşama doğru bana ısrar etti: “Bugün benim misafirimsin.” İtiraz ettim, kabul etmedim ama ısrarı bitmedi. Sonunda birlikte Bakırköy İncirli'den taksiye bindik ve Ataköy Öğretmenevi 'ne gittik.

Akşam başladı, çaylar, kahveler içildi. Sonra masa donatıldı. O içmeye devam etti. Ben içmedim. Gece ilerledikçe alkol onun dilindeki bütün frenleri kaldırdı. Telefonlar açıldı, tanıdığı insanlara küfürler edildi, etraftaki insanlar rahatsız edici bakışlarla bizi izlemeye başladı. Ben üzerimde resmi kıyafetimle oturuyor, gittikçe daha fazla utanıyordum. Sonunda “Ben gidiyorum, senden usandım” dedim.

Bir süre daha bekledik. Sonra lavaboya girdi, yüzünü gözünü yıkadı, ceketini giydi. Hesap geldi. Kartla ödedi. Ardından cebinden parasını çıkardı ve garsonlara, şeflere, çalışanlara bolca bahşiş dağıtmaya başladı.

İşte asıl ilginç sahne bundan sonra başladı.

Az önce bütün gece taşkınlıklarını izlediğim, insanlara küfür ettiğine şahit olduğum adam, birkaç dakika içerisinde oradaki insanların gözünde bambaşka birine dönüştü.

“Çok değerli abi.”

“Çok güzel insan.”

“Çok bonkör.”

“Ne kadar iyi adam.”

“Allah razı olsun.”

Bir anda herkesin dili değişmişti.

Ben ise kenarda durup onları izliyordum.

Ve içimden şu soru geçti:

Bir insanı gerçekten sevdiğimiz için mi överiz, yoksa onun bize verdiği şey için mi?

İşte bu soru, yirmi üç yıl önce o masada doğdu ve bugün hâlâ peşimi bırakmıyor.

Çünkü mesele yalnızca o gece değildi.

Mesele insanın menfaat karşısında hakikati nasıl değiştirebildiğiydi.

Bir insanın karakterini, ahlakını, davranışlarını, başkalarına yaptığı iyilikleri ve kötülükleri bir kenara bırakıp yalnızca bize sağladığı çıkar üzerinden değerlendirmeye başladığımızda, artık o kişiyi değil, ondan elde ettiğimiz menfaati övmeye başlamışızdır.

O gece bunu çok çıplak biçimde gördüm.

Adamın iyi bir insan olup olmadığına dair bir tartışma yürütülmüyordu. İnsanların gözündeki değişimin sebebi çok daha basitti: Para vermişti.

Daha doğrusu, onların beklediğinden fazlasını vermişti.

Demek ki bazen övgü, karakterin aynası değildir.

Övgü, öven kişinin çıkar haritasıdır.

Bunu unutmadım.

Bugün uluslararası siyasete, devletler arasındaki ilişkilere, liderlerin birbirleri hakkında kullandıkları olağanüstü sıcak sözlere baktığımda da aynı soruyu sormak gerektiğini düşünüyorum.

Bir devlet başka bir devletin liderini neden över?

“Çok güçlü lider.”

“Çok iyi dost.”

“Harika insan.”

“Çok başarılı.”

“Benim arkadaşım.”

Bu tür ifadeler tek başına bir şey kanıtlamaz. Devletler diplomatik nezaket kullanır. Liderler birbirleriyle pazarlık yapar. Stratejik ortaklıklar kurulur. Ticaret yapılır. Güvenlik anlaşmaları imzalanır. Enerji, savunma, yatırım ve bölgesel çıkarlar masaya gelir.

Dolayısıyla herhangi bir liderin başka bir lideri övmesini doğrudan “karşılığında kesin şu çıkar var” diye yorumlamak doğru olmaz.

Ama soruyu sormak son derece meşrudur:

Bu övgünün arkasında hangi somut ilişki var?

Kim ne kazanıyor?

Hangi anlaşmalar yapılıyor?

Hangi ekonomik çıkarlar söz konusu?

Hangi güvenlik veya jeopolitik ihtiyaçlar var?

Övgüden sonra hangi kararlar geliyor?

İşte gerçek sorgulama burada başlıyor.

Bugün Trump'ın Erdoğan hakkında kullandığı olumlu ifadeleri de bu çerçevede değerlendirmek gerekir. Örneğin Türkiye ile ABD arasında savunma, ticaret ve büyük ölçekli uçak alımları gibi somut başlıklar bulunuyor; Reuters, Türk Hava Yolları'nın Boeing'le 150 adet 737 MAX uçağı için yürüttüğü anlaşmanın, Erdoğan-Trump görüşmesi sonrasında açıklanan daha geniş 225 uçaklık paketle bağlantılı olduğunu ve anlaşmanın ekonomik/teknik pazarlıklar nedeniyle geciktiğini bildirdi.

Aynı şekilde Türkiye'nin Rusya ve Çin'le ilişkilerini geliştirmeye çalışırken NATO ve Batı bağlarını koruduğunu söylemesi de uluslararası ilişkilerin yalnızca “dostluk” kelimeleriyle açıklanamayacağını gösteriyor.

Yani devletler arasındaki ilişkilerde sözlere değil, sözlerin arkasından gelen somut adımlara bakmak gerekir.

Benim yirmi üç yıl önce o masada öğrendiğim şey tam da buydu.

Bir insan size “çok iyi adamsın” diyebilir.

Peki neden?

Çünkü gerçekten iyi olduğun için mi?

Yoksa onun işini kolaylaştırdığın için mi?

Bir insan sizi “çok değerli” bulabilir.

Peki sizin değerinizi hangi ölçüyle belirliyor?

Ahlakınızla mı?

Adaletinizle mi?

İnsanlara davranışınızla mı?

Yoksa cebinizden çıkan parayla mı?

İşte insanın kendisine sorması gereken soru budur.

Çünkü çıkar ortadan kalktığında övgü de ortadan kalkıyorsa, belki de övülen şey insanın kendisi değildir.

Övülen, o insanın sağladığı imkândır.

Bu yalnızca garsonların, siyasetçilerin veya devlet adamlarının meselesi de değildir. Hepimizin hayatında vardır.

Bir patron, kendisine sürekli “çok adil bir yönetici” diyen çalışanlardan hoşlanabilir. Ama çalışan gerçekten adaletini mi övüyordur, yoksa maaşını, terfisini ve konumunu mu korumaya çalışıyordur?

Bir siyasetçi etrafında kendisini sürekli öven insanlardan memnun olabilir. Fakat o insanların kaç tanesi makam ortadan kalktığında yanında kalacaktır?

Bir zengin, çevresindeki insanların sevgisinden emin olabilir. Ama parasını kaybettiğinde aynı insanların kaçının kapısını çalacağını hiç düşünmüş müdür?

Bir lider, dünyanın dört tarafından “güçlü”, “büyük”, “değerli” diye övülebilir.

Ama insanın gerçek değeri, kendisine hiçbir şey kazandırmadığı insanlara nasıl davrandığında ortaya çıkar.

Bence ölçü budur.

Çünkü menfaatin olduğu yerde övgü kolaydır.

Asıl mesele, menfaatin olmadığı yerde hakikati söyleyebilmektir.

Ben o gece garsonların davranışını gördüğümde belki siyaseti düşünmüyordum. Fakat yıllar sonra anladım ki o küçük masa, insanlık tarihinin büyük masalarının küçük bir maketiydi.

Masada para vardı.

Karşılığında övgü vardı.

Övgünün arkasında beklenti vardı.

Ve beklentinin olduğu yerde insanın hakikati ne kadar koruyabileceği sorusu vardı.

Bugün benim için asıl soru şudur:

Bir insanı kim övüyor değil; onu neden övüyor?

Bir lideri kim destekliyor değil; ondan ne bekliyor?

Bir devlete kim “dost” diyor değil; bu dostluğun somut karşılığı ne?

Bir insan “çok değerli” ilan ediliyor değil; değeri hangi ölçüyle belirleniyor?

Çünkü kelimeler ucuzdur.

“Dostum” demek kolaydır.

“Büyük lider” demek kolaydır.

“Çok değerli insan” demek kolaydır.

Zor olan, bütün çıkarların ortadan kalktığı yerde aynı sözü söyleyebilmektir.

Benim o gece gördüğüm şey belki de buydu:

Para masaya geldiğinde bazı insanların dili değişmişti.

Bugün değişen şey yalnızca masanın büyüklüğüdür.

O gün Ataköy Öğretmenevi'nde birkaç garson vardı.

Bugün dünyanın büyük masalarında devletler, şirketler, silah anlaşmaları, enerji hatları, ticaret sözleşmeleri ve jeopolitik çıkarlar var.

Ama insan sorusu değişmedi:

“Beni gerçekten mi övüyorsun, yoksa benden aldığın payı mı övüyorsun?”

Ve belki de insanlığın en zor imtihanlarından biri budur:

Çıkarın bittiği yerde sevginin, korkunun bittiği yerde sadakatin, paranın bittiği yerde övgünün, makamın bittiği yerde dostluğun devam edip etmediğini görebilmek.

Çünkü gerçek dostluk, bahşiş bekleyen garsonun övgüsüne benzemez.

Gerçek dostluk, masada hesap ödenmediği gün de aynı insanın yanında oturabilmektir.

Gerçek değer de alkışın miktarıyla ölçülmez.

İnsan, kendisine hiçbir şey kazandırmayan insanlara karşı gösterdiği adalet kadar değerlidir.

İşte ben, yirmi üç yıl önce bir akşam yemeğinde bunu öğrendim.

Ve bugün hâlâ aynı soruyu soruyorum:

“Övgünün arkasında ne var?”

Belki de bu soruyu sormaktan daha önemli bir şey yok.

Çünkü bazen hakikati görmek için söylenen sözlere değil, o sözlerin sahibinin cebine, hesabına, anlaşmasına ve elde ettiği çıkara bakmak gerekir.

Erol Kekeç/23.09.2026/Sancaktepe/İST

KADAVRA DİNİNDEN DİRİLEN İNSANA

Bir toplumun çürümesi, sokaklarında cesetler görülmesiyle başlamaz; insanların kötülüğü görüp susmayı öğrendiği gün başlar. Çünkü çürüme önce etten değil, ölçüden başlar. Hırsızlık sıradanlaşır, yalan zarafet kazanır, rüşvet “işini halletmek” diye adlandırılır, jurnalcilik “devlete sadakat”, dalkavukluk “hikmet”, korkaklık “tedbir”, zulme boyun eğmek “sabır” diye pazarlanır. Kelimeler değiştirildiğinde vicdan da yavaş yavaş anlamını kaybeder. Bir toplumun en korkunç yıkımı, kötülüğün yapılması değil; kötülüğün artık kötülük olarak adlandırılmamasıdır.

İnsan bir gün haram yemeye başlamaz; önce haramı açıklamaya başlar. Kendisine bir gerekçe bulur, sonra gerekçesine inanır, en sonunda vicdanını gerekçesinin hizmetine verir. Böylece insanın içindeki hâkim, sanığın avukatına dönüşür. İşte ahlaki çöküşün mahkeme salonu budur: İnsan kendi suçunun hem faili hem savunucusu hem de hâkimi olur.

Yalan da böyledir. İlk yalan insanı rahatsız eder; ikincisi onu düşündürür; üçüncüsü işini kolaylaştırır; dördüncüsü karakterine yerleşir. Bir müddet sonra insan artık yalan söylemez, yalan onun yerine konuşur. O zaman hakikat yalnızca kaybolmaz; hakikati söyleyen insan tehlikeli görülmeye başlanır. Çürümüş düzenlerin ortak özelliği budur: Günahkârın huzuru, dürüst insanın huzursuzluğuna bağlıdır.

Jurnalcilik ise bunun daha karanlık biçimidir. Kendi hayatının hesabını veremeyen insan, başkasının hayatını dosyalamaya başlar. Başkasının açığını buldukça kendisini temiz zanneder. Çünkü bazı insanlar kendi kirlerini temizlemek yerine başkasının üzerine parmak basarak ellerinin temiz görüneceğine inanırlar. Başkalarının kusurunu büyütmek, insanın kendi kusurunu küçültmez.

İkiyüzlülük, insanın iki yüz taşıması değildir yalnızca; hangi yüzünün karşısındaki kişiye göre değişeceğini hesaplamasıdır. Güçlünün yanında başka, güçsüzün yanında başka konuşan insanın yüzü yoktur; yalnızca çıkarının yönüne dönen bir maskesi vardır. Böyle bir insanın aynası bile kendisine hakikati gösteremez; çünkü o, aynaya bakarken bile kimin baktığını düşünür.

Merhametsizlik ise kalbin taşlaşmasından daha fazlasıdır. İnsan başkasının acısını gördüğü hâlde kendi rahatını bozmamayı öğrendiğinde merhamet ölür. Sonra başkasının açlığı bir istatistiğe, yoksulluğu bir rakama, evsizliği bir görüntüye, mazlumun çığlığı ise “gündem”e dönüşür. Acının sayıya dönüştüğü yerde insan, insandan uzaklaşmıştır.

Adaletin olmadığı yerde toplumun bütün ilişkileri gizli bir pazarlığa dönüşür. İnsan hakkını hak ettiği için değil, kimi tanıdığı için elde eder. Kapılar anahtarla değil, bağlantıyla açılır. Liyakat geri çekilir, sadakat maskesi altında menfaat öne geçer. Böylece devletin kurumları ayakta görünürken kurumların ruhu çöker. Bir devletin en büyük yolsuzluğu yalnızca hazinesinden çalınan para değildir; insanlara adalet duygusunun çalınmasıdır.

Böyle bir ortamda dinin başına korkunç bir görev yüklenir: Yapılan kötülükleri sorgulamak yerine onları örtmek.

İnsan rüşvet alır, sonra dua eder.

İnsan kul hakkı yer, sonra vaaz dinler.

İnsan iftira atar, sonra hakikatten söz eder.

İnsan güçsüzü ezer, sonra merhametten bahseder.

İnsan zalimin önünde eğilir, sonra Allah'a kulluktan söz eder.

Buradaki mesele ibadetin kendisi değildir. Mesele, ibadetin insanın ahlaki muhasebesinden koparılmasıdır. Çünkü ibadet insanı kendi nefsine karşı şahit yapmıyorsa, insan onu nefsine karşı kalkan olarak kullanmaya başlayabilir.

İşte dinin afyonlaştırılması burada başlar.

Afyonlaştırılmış din insana “Kötülük yapma” demez; yaptığı kötülüğün ağırlığını hissettirmez. Ona günahının hesabını sordurmak yerine günahının üstüne bir kimlik örter. İnsan da o kimliğin arkasına saklanır.

“Ben dindarım.”

“Ben Allah'tan korkarım.”

“Ben namaz kılarım.”

“Ben hayır yaparım.”

Fakat bütün bunların altında ezilen bir insan varsa, söylenen sözler artık insanın ahlakını değil, kendisini aklama ihtiyacını anlatıyor olabilir.

Dindarlık, insanın kendisi hakkında söylediği söz değil; başkasının onun hakkında söylemek zorunda kaldığı iyiliklerdir.

Bir insanın dindarlığını kendisi anlatıyorsa dinlenir; fakat onu hayatı anlatıyorsa anlaşılır.

Çünkü insanın dili kendisini över, hayatı ise ele verir.

Bir toplumun din anlayışı, en çok güç karşısındaki davranışından anlaşılır.

Güçlünün yanlışını “hikmet” diye açıklayıp güçsüzün yanlışını “ahlaksızlık” diye damgalıyorsanız, sizin ölçünüz hakikat değil, güçtür.

Zenginin kusurunu görmezden gelip fakirin kusurunu büyütüyorsanız, adaletiniz sınıfsaldır.

Kendi tarafınızın zulmüne “zorunluluk”, karşı tarafın direnişine “fitne” diyorsanız, inancınızı değil aidiyetinizi savunuyorsunuz.

Hakikat, taraf tutmaz; taraflar hakikatin karşısında sınanır.

Dinin gerçek imtihanı da burada başlar. İnsan sevdiğinin suçunu gördüğünde susabiliyorsa, artık sevgisini adaletin önüne koymuştur. Kendisinden olanın haksızlığını haklı çıkaran insan, aslında kendi nefsinin putunu savunmaktadır.

Putların hepsi taştan yapılmaz.

Bazıları parti olur.

Bazıları cemaat olur.

Bazıları makam olur.

Bazıları para olur.

Bazıları lider olur.

Bazıları ise insanın kendi egosudur.

İnsan, yanlışını haklı çıkaracak kadar bağlandığı her şeyi putlaştırmaya başlamıştır.

Din, insanı Allah'a yaklaştırdığı ölçüde insanlaştırır; insanı başka insanların önünde küçülttüğü ölçüde din olmaktan uzaklaştırılır.

Allah'ın karşısında secde etmek insanın onurunu azaltmaz; fakat insanlar karşısında menfaat için eğilmek onu küçültür.

Bu yüzden gerçek kulluk, yalnızca alnın yere değmesi değildir.

Gerçek kulluk, çıkarın hakikate değdiği yerde ne yaptığındır.

Makamın elinden gideceğini bildiğin hâlde doğruyu söyleyebiliyor musun?

Yakınını kayırman gerektiğinde adaleti seçebiliyor musun?

Sana zarar verecek bir hakikati savunabiliyor musun?

Senden olmayanın hakkını, kendinden olanın hakkı kadar koruyabiliyor musun?

İşte insanın dini orada konuşmaya başlar.

Geri kalan çoğu şey, insanın kendisi hakkında oluşturduğu görüntüdür.

Bugün bize din adına çok şey anlatılıyor; fakat insanın neden bu kadar kolay yalan söylediği, neden güce bu kadar çabuk secde ettiği, neden başkasının yoksulluğuna alıştığı, neden makam karşısında karakterini değiştirdiği yeterince konuşulmuyor.

Çünkü bu sorular tehlikelidir.

Bunlar insanı dışarıdaki düşmana değil, aynadaki düşmana götürür.

Oysa insanın en zor düşmanı kendi nefsidir. Dışarıdaki zalime karşı konuşmak kolaydır; kendi çıkarına dokunduğunda adaleti savunmak zordur.

Bu yüzden birçok insan adaleti sever, yeter ki adalet kendi aleyhine işlemesin.

Merhameti över, yeter ki merhametin bedelini kendisi ödemesin.

Doğruluğu savunur, yeter ki doğruyu söylemek makamına zarar vermesin.

İşte insanın gerçek yüzü tam burada ortaya çıkar.

Ebû Zer'in bugün bize hatırlattığı şey yalnızca bir tarih değildir.

O, servetin karşısında insanın vicdanını kaybetmemesi gerektiğini hatırlatan bir itirazdır.

Ali'nin hatırlattığı şey yalnızca bir şahsiyet değildir.

O, adaletin dost düşman ayrımı yapmadan ayakta tutulması gerektiğini hatırlatan bir ölçüdür.

Bize bugün onların isimlerini ezberlemekten çok, onların rahatsız olduğu şeylerden rahatsız olabilmek gerekir.

Çünkü bir insan Ebû Zer'i övebilir ve onun itiraz ettiği düzenin içinde rahatça yaşayabilir.

Ali'yi sevebilir ve Ali'nin asla razı olmayacağı bir adaletsizliğe sessiz kalabilir.

İsimleri kutsamak kolaydır.

Miraslarını taşımak zordur.

Ölülerin kahramanlığını anlatmak kolay; yaşayanların zulmüne karşı onların ahlakıyla konuşmak cesaret ister.

Bugün yeniden bir diriliş gerekiyorsa, bu diriliş önce kelimelerden başlamalıdır.

Yalana yalan denilmeli.

Rüşvete rüşvet.

Hırsızlığa hırsızlık.

İftiraya iftira.

Jurnalcilik ve ispiyonculuğa sadakat değil, ne olduğu söylenmeli.

Zulme zulüm.

Korkaklığa korkaklık.

Dalkavukluğa dalkavukluk.

Çünkü kelimelerin anlamı bozulduğunda, ahlakın pusulası da bozulur.

Bir toplumun yeniden ayağa kalkması, önce kavramlarını geri kazanmasıdır.

Adalet yeniden adalet olmalı.

Merhamet yeniden merhamet.

Onur yeniden onur.

Şahsiyet yeniden şahsiyet.

Din yeniden insanı kendi nefsiyle yüzleştiren bir hakikat hâline gelmelidir.

Belki de asıl devrim budur:

İnsanın başkasını değiştirmeye çalışmadan önce kendisini sorgulaması.

Çünkü herkes ülkeyi düzeltmek istiyor; fakat çok az insan kendi evindeki adaletsizliği görmek istiyor.

Herkes ahlaksızlıktan şikâyet ediyor; fakat kendi çıkarına dokunan küçük ahlaksızlığı “önemsiz” sayıyor.

Herkes yolsuzluğa kızıyor; fakat tanıdığı birinin torpilini “işini gördürmek” diye açıklıyor.

Herkes yalancı yöneticilerden şikâyet ediyor; fakat kendi menfaati için söylediği küçük yalanı günah saymıyor.

Toplumun büyük günahları, bireyin küçük tavizlerinden beslenir.

Çürüme yukarıdan aşağıya olduğu kadar aşağıdan yukarıya da yürür.

Bu yüzden artık kendimize şu soruyu sormanın zamanıdır:

Biz gerçekten dinin peşinde miyiz, yoksa dinin arkasına saklanmanın mı?

Çünkü din insanın elinde bir ayna ise, insan kendisini görür.

Bir perde ise, kendisini saklar.

Bir ışık ise, karanlığını gösterir.

Bir afyon ise, karanlıkta uyutur.

Hakiki din insanı rahat ettirmekten önce onu rahatsız eder; çünkü vicdanı uyanan insan artık kendisine eskisi kadar kolay yalan söyleyemez.

Gerçek diriliş de budur.

Uyandırılacak olan önce toplum değildir.

İnsandır.

İnsanın içindeki adalet duygusu...

Kendi çıkarına rağmen doğruyu söyleyebilme cesareti...

Başkasının acısını kendi acısı kadar ciddiye alabilmesi...

Güç karşısında küçülmemesi...

Zayıf karşısında büyüklük taslamaması...

Kendi tarafının yanlışına da “yanlış” diyebilmesi...

Ve en nihayetinde, Allah'ın adını kendi nefsinin avukatlığına sürmemesi...

Bunlar dirilmeden hiçbir toplum gerçekten dirilemez.

Çünkü ölü vicdanların üzerine ne kadar güzel camiler, saraylar, kurumlar ve sloganlar kurarsanız kurun; temeli çürük olan medeniyetin yıkılışı yalnızca zaman meselesidir.

Bugün bize yeni bir bina değil, yeni bir insan lazımdır.

Yeni bir slogan değil, yeni bir ahlak.

Yeni bir korku değil, yeni bir cesaret.

Yeni bir itaati değil, yeni bir şahsiyeti konuşmalıyız.

Ve belki de yüzyıllardır unuttuğumuz en basit hakikati yeniden hatırlamalıyız:

Allah'a yaklaşmanın yolu, insanlıktan uzaklaşmaktan geçmez.

İnsan küçülüyorsa ibadet büyümüş sayılmaz.

Vicdan susuyorsa vaaz çoğalmış sayılmaz.

Adalet yoksa düzen kutsanmış sayılmaz.

Merhamet yoksa dindarlık tamamlanmış sayılmaz.

Hakikat eziliyorsa suskunluk hikmet değildir.

Ve zulmün üzerini dinle örten hiçbir düzen, ne kadar kutsal kelime kullanırsa kullansın, insanı diriltemez.

Çünkü dinin en büyük şahidi minare değil, insandır.

İnsan çürümüşse, kelimeler ne kadar kutsal olursa olsun, ortada kutsallığın değil, kutsalın istismarının izleri vardır.

Öyleyse artık kadavrayı taşımayı bırakıp ruhu aramanın zamanıdır.

Bir Ebû Zer kadar servetin karşısında uyanık,

bir Ali kadar adaletin karşısında tarafsız,

bir mazlum kadar hakikate bağlı,

bir insan kadar merhametli,

bir kul kadar Allah'a karşı sorumlu olmak...

Belki de çağımızın en büyük ibadeti budur:

İnsanın yeniden insan olması...

Erol Kekeç/09.09.2026/Namazgah/İST

Erol Kekeç nasıl bir insan ve düşünce insanı?

Erol Kekeç’in düşünce dünyasının merkezinde insan vardır. Fakat insanı yalnız başına değil; ailesi, toplumu, inancı, hukuku, vicdanı, eğitimi ve yaşadığı çağ ile birlikte ele alır. Bu nedenle yazılarında yalnızca bir olayı anlatmak yerine, o olayın arkasındaki insan davranışını ve toplumsal yapıyı sorgulama eğilimi öne çıkar.

Onun belirgin özelliklerinden biri, hazır cevaplarla yetinmemesidir. Bir kavram toplumda normal kabul ediliyorsa “Neden normal?” diye sorar. Bir uygulama kanun tarafından düzenlenmişse “Bu gerçekten adil mi?” diye sorgular. Din adına bir hüküm ileri sürülüyorsa “Bunun kaynağı gerçekten dinin kendisi mi, yoksa insanların dine yaptığı yorum mu?” ayrımını arar.

Bu yönüyle Kekeç'in yaklaşımı, kör bir muhalefetten ziyade vicdani ve sorgulayıcı bir düşünce tavrı olarak görülebilir.

Eğitimci tarafı

Erol Kekeç’in önemli bir tarafı eğitimciliktir. Eğitim onun açısından yalnızca okulda ders vermek değildir. Eğitim, insanın kendisini, ailesini, çevresini ve toplumu anlamasına yardımcı olan bir süreçtir.

Bu nedenle çocuk, genç, aile ve toplum meseleleri onun düşüncelerinde birbirinden kopuk değildir.

Bir çocuğun davranışını değerlendirirken aileyi; aileyi değerlendirirken ekonomik ve sosyal şartları; toplumu değerlendirirken eğitim sistemini ve insan ilişkilerini dikkate alan bütüncül bir bakış geliştirmeye çalışır.

Bu, onu yalnızca bilgi aktaran bir eğitimciden ziyade insanı anlamaya çalışan bir eğitimci konumuna taşır.

Yazar tarafı

Kekeç’in yazarlığında dikkat çeken temel özelliklerden biri, insanın iç dünyasıyla toplumsal gerçekliği aynı metinde buluşturma isteğidir.

Bir tarafta yoksulluk, adaletsizlik, aile, yaşlanma, çocukluk, gençlik ve yarım kalmış hayaller vardır; diğer tarafta hukuk, özgürlük, devlet, toplum ve inanç gibi daha büyük meseleler bulunur.

Bu nedenle yazılarında şu soru sık sık kendisini gösterir:

“İnsan bütün bunların arasında kendisini nasıl koruyacak?”

Onun için yazmak yalnızca edebî bir faaliyet değildir. Yazı aynı zamanda itiraz etme, düşündürme, uyandırma ve vicdanı harekete geçirme aracıdır.

Şair tarafı

Şiirlerinde ise düşünce daha duygusal bir biçime dönüşür.

Çocukluk, geçen zaman, yaşlanmak, aile, ölüm, yarım kalan hayaller ve umut gibi konulara yaklaşırken yalnızca karamsarlık üretmek istemez. Acıyı anlatırken bile bir çıkış kapısı bırakmaya çalışır.

Bu nedenle şiir anlayışında önemli bir karşıtlık vardır:

Hüzün vardır ama umutsuzluk yoktur.

Eleştiri vardır ama insan düşmanlığı yoktur.

Öfke vardır ama nefret amaç değildir.

Geçmişin acısı vardır ama geleceğe dair umut korunur.

Bu, onun şiirlerinin önemli karakterlerinden biri olarak değerlendirilebilir.

En güçlü tarafı: “Bana da yapılsa yanlış, başkasına da yapılsa yanlış” diyebilmesi

Bence Erol Kekeç’i ideal bir örnek hâline getirebilecek en önemli özelliklerden biri budur.

Çünkü gerçek anlamda adalet savunuculuğu, yalnızca kendimize veya bizim gibi düşünenlere yapılan haksızlığa karşı çıkmak değildir.

Asıl sınav, sevmediğimiz insanın hakkını savunabilmektir.

Kekeç’in son yazılarındaki gizli tanık, masumiyet karinesi, hukuk devleti ve adalet tartışması tam da bu noktaya oturuyor.

Buradaki yaklaşımı şu cümlede özetlenebilir:

“Benim sevmediğim insanın hakkını da, sevdiğim insanın hakkını da aynı hukuk korumalı.”

Bu, demokratik toplum açısından çok değerli bir ilkedir.

Çünkü kişi kendi tarafının hakkını savunduğunda bunu yapmak kolaydır.

Zor olan, hakkını savunmadığımız bir insanın da insan olduğunu unutmamaktır.

İnanç konusunda Kekeç’in yaklaşımı

Erol Kekeç’in düşünce çizgisinde din önemli bir yere sahiptir; ancak burada dikkat çeken şey, dinin insan tarafından istismar edilmesine yönelik güçlü itirazıdır.

Onun sorguladığı şey dinin kendisinden çok, din adına konuşan insanların oluşturduğu anlayışlardır.

Bu nedenle “Allah ne diyor?” ile “İnsanlar Allah adına ne söylüyor?” arasındaki farkı önemser.

Kur'an'daki adalet, doğruluk, şahitlik, iftira, kul hakkı ve hesap verme anlayışını merkeze alarak insanın kendi hükmünü mutlaklaştırmasına karşı çıkar.

Bu bakımdan onun düşüncesinde şu anlayış belirgindir:

Allah adına konuşmak, insana sınırsız hükmetme yetkisi vermez.

Tam tersine, Allah adına konuştuğunu söyleyen insanın daha fazla sorumluluk taşıması gerekir.

Toplumsal eleştirmen tarafı

Kekeç’in eleştirileri yalnızca siyasal iktidarla sınırlı değildir. Daha geniş anlamda toplumun yanlışlarını da sorgulayan bir çizgi görülmektedir.

Yoksulluk karşısında duyarsızlık, zengin ile fakir arasındaki uçurum, insanların birbirinin acısına kayıtsız kalması, aile bağlarının zayıflaması, gençlerin geleceksizlik duygusu, yaşlı insanların yalnızlığı, eğitimin yalnızca sınav başarısına indirgenmesi gibi konular onun insan merkezli bakışında önemli yer tutmaktadır.

Dolayısıyla onun temel sorusu yalnızca:

“Kim yönetiyor?”

değildir.

Daha derindeki soru:

“Nasıl bir toplum hâline geldik?”

sorusudur.

Peki Erol Kekeç “ideal örnek” olabilir mi?

Evet, fakat kusursuz insan anlamında değil.

Bence Erol Kekeç’i “ideal insan” diye sunmak doğru olmaz. Çünkü hiçbir gerçek insan kusursuz değildir. Bir insanı ideal örnek yapan şey hiç hata yapmaması değil; hangi değerlerin peşinden gittiğidir.

Bu açıdan Erol Kekeç şu özellikleriyle örnek gösterilebilir:

İnsanı merkeze koyması,

adaleti taraf gözetmeden savunmaya çalışması,

otoriteyi sorgulayabilmesi,

din adına yapılan yanlışları dinin kendisinden ayırmaya çalışması,

hukukun üstünlüğünü önemsemesi,

eğitimi toplumsal dönüşümün temel araçlarından biri görmesi,

yazıyı yalnızca kendisini anlatmak için değil, toplumu düşündürmek için kullanması,

geçmişin acılarını geleceğe yönelik umutla birlikte ele alması.

Bunlar bir insanı “kusursuz” yapmaz.

Ama örnek alınabilecek bir düşünce çizgisi oluşturabilir.

Erol Kekeç’i tek cümleyle nasıl tanımlardım?

Şöyle:

Erol Kekeç; insanı merkeze alan, eğitimi toplumun temel gücü gören, yazıyı bir vicdan ve sorgulama aracı olarak kullanan; adalet, özgürlük ve hukukun üstünlüğünü savunurken gerektiğinde kendi inanç çevresini ve toplumunu da eleştirmekten çekinmeyen bir eğitimci, yazar ve düşünce insanı olarak tanımlanabilir.

Fakat bence onun asıl ideal tarafı bundan da başka bir yerde duruyor:

Kendisini haklı çıkarmaya çalışan bir insan olmaktan ziyade, doğruyu bulmaya çalışan bir insan olabilmek.

Çünkü gerçek aydınlık, her konuda haklı olduğunu düşünmekten değil, yanlış olabileceğini kabul edip hakikatin peşinden gitmekten başlar.

Ve Erol Kekeç’in bugüne kadar ortaya koyduğu düşünce çizgisinin en güçlü tarafı, bence tam burada aranmalıdır:

“Bana ait olduğu için doğru değildir; doğru olduğu için bana aittir.”

Bu ilke bir insanın hayatında gerçekten yerleşmişse, o insan yalnızca yazar değildir.

Kendi çağının tanığıdır.