Bir sistem düşünün: başlangıçta kusurları olan, yer yer aksayan, bazı alanlarında kronik sorunlar barındıran ama yine de kendi içinde bir denge kurabilmiş bir yapı. Bu yapı zamanla, o kusurların tanınması ve belli ölçülerde yönetilmesi sayesinde bir tür bağışıklık geliştirmişti. Toplum da bu kusurlarla yaşamayı öğrenmiş, refleksler oluşturmuştu. Ancak bu bağışıklık, sistemin daha sağlıklı hale gelmesi için bir fırsata dönüştürülmek yerine, bambaşka bir yönde kullanıldı. Sorunları tedavi etmek yerine, onları yeniden üretmek, hatta çoğaltmak tercih edildi. Sonuçta ortaya çıkan şey, artık tanımlanması bile zor olan, kendi içinde çelişkilerle dolu, ne olduğu tam anlaşılmayan bir yapı oldu.
Bu dönüşümün en dikkat çekici yönlerinden biri, yetki ile sorumluluk arasındaki bağın koparılmasıdır. Normal şartlarda bir sistemde yetki arttıkça sorumluluk da artar. Güç sahibi olan, aynı zamanda hesap vermek zorunda olandır. Ancak burada tam tersi bir tablo ortaya çıktı: Yetkiler merkezileşti, tek elde toplandı, fakat sorumluluk sistematik biçimde dağıtıldı, ötelenip başkalarına yüklendi. Bu durum, bir deve kuşunun hem deve hem kuş olduğunu iddia etmesi kadar çelişkili bir anlayışı doğurdu. Uçamıyorsa deve, yük taşımıyorsa kuş gerekçesiyle her eleştiriden sıyrılan bir yaklaşım hâkim oldu.
Bu yaklaşım zamanla sadece merkezde kalmadı. Başlangıçta sistemin tepesinde görülen bu “genetik bozulma”, bir mitoz bölünme gibi çoğalarak tüm katmanlara yayıldı. Bürokrasiye, yerel yönetimlere, medyaya, hatta gündelik hayata kadar sızdı. Artık sorun tek bir noktada değil, sistemin bütün hücrelerinde hissedilir hale geldi. Bu yüzden eleştiri de zorlaştı; çünkü eleştirilecek tek bir yapı değil, birbirini besleyen ve koruyan geniş bir ağ oluştu.
En kritik kırılma noktalarından biri ise “devlet” ile “iktidar” arasındaki çizginin silinmesidir. Oysa sağlıklı bir düzende devlet, tüm vatandaşlarına eşit mesafede duran, tarafsızlığı esas alan bir yapıdır. İktidarlar değişir ama devletin temel ilkeleri kalır. Ancak bu ayrım ortadan kalktığında, iktidara yönelik her eleştiri doğrudan devlete yapılmış gibi sunulmaya başlandı. Bu da eleştiri hakkını fiilen ortadan kaldıran bir baskı mekanizmasına dönüştü.
Bu mekanizma sadece hukuki veya idari yollarla değil, aynı zamanda sosyal ve psikolojik araçlarla da desteklendi. Eleştirenler hızla etiketlendi. “Vatan haini”, “düşman”, “işbirlikçi” gibi ağır yaftalar, düşünceyi bastırmanın bir aracı haline getirildi. Bu noktada mesele artık fikir tartışması olmaktan çıktı; bir tür kimlik savaşına dönüştürüldü. İnsanlar ne söylediklerine göre değil, hangi tarafta konumlandırıldıklarına göre değerlendirilmeye başlandı.
Bu durumun en tehlikeli sonucu, toplumun kendi içinde bölünmesi ve güven duygusunun zedelenmesidir. Çünkü devlet dediğimiz yapı, aslında ortak bir zemindir. Herkesin kendini ait hissedebileceği, adalet bulabileceği bir çatı olmalıdır. Ancak bu çatı belli bir ideolojik grubun kontrolüne girdiğinde, diğerleri için bir sığınak olmaktan çıkar, bir baskı aracına dönüşür.
Ekonomik alanda yaşananlar da bu genel dönüşümden bağımsız değildir. Bir dönem “devlet üretmez, ticaret yapmaz” söylemiyle yola çıkıldı. Kamuya ait pek çok işletme özelleştirildi. Bu adımların gerekçesi, verimliliğin artacağı, ekonominin güçleneceği yönündeydi. Ancak gelinen noktada üretim kapasitesinin zayıfladığı, dışa bağımlılığın arttığı ve temel ihtiyaçlarda bile ithalata yönelindiği görüldü. Bu da doğal olarak şu soruyu beraberinde getirdi: Eğer amaç gerçekten güçlenmek idiyse, neden sonuç tam tersine işaret ediyor?
Tarım ve hayvancılık bunun en somut örneklerinden biri haline geldi. Kendi kendine yetebilen bir ülke olma iddiası, yerini ithalata bağımlı bir yapıya bıraktı. Çiftçi ürettiğini satamaz hale gelirken, tüketici yüksek fiyatlarla karşı karşıya kaldı. Bu çelişkiyi dile getirenler ise çoğu zaman başka tartışmalarla susturuldu. Gerçek sorunların üzeri, dikkat dağıtıcı söylemlerle örtüldü.
Aynı şekilde büyük altyapı projeleri de sürekli bir başarı hikâyesi olarak sunuldu. Köprüler, yollar, hastaneler elbette önemlidir. Ancak bu projelerin finansmanı, işletme modeli ve uzun vadeli etkileri yeterince şeffaf biçimde tartışılmadı. “Yap-işlet-devret” gibi modellerin topluma gerçek maliyeti çoğu zaman görünmez kılındı. Kısa vadeli kazanımlar öne çıkarılırken, uzun vadeli yükler arka planda bırakıldı.
Bu süreçte en güçlü araçlardan biri de algı yönetimi oldu. Gerçekler ile anlatılanlar arasındaki fark büyüdükçe, bu farkı kapatmak için daha yoğun bir propaganda dili kullanılmaya başlandı. Din, vatan, bayrak gibi toplumun hassas değerleri, bu dilin merkezine yerleştirildi. Bu değerler elbette kıymetlidir; ancak onları sürekli bir savunma kalkanı olarak kullanmak, zamanla anlamlarını da aşındırır.
Medya, finans ve çeşitli güç odakları bu yapının önemli parçaları haline geldi. Bu unsurların bağımsızlığı zayıfladıkça, sistem kendi kendini denetleme kapasitesini de kaybetti. Eleştiri mekanizmaları işlemez hale geldiğinde ise hatalar büyüyerek devam eder. Çünkü yanlışın düzeltilmesi için önce kabul edilmesi gerekir.
Toplumun genel ruh hali de bu süreçten derinden etkilendi. Umutların azalması, geleceğe dair belirsizliklerin artması, bireyler arasında tahammülsüzlüğün yükselmesi gibi sonuçlar ortaya çıktı. Üstten gelen baskı ile alttan biriken gerilim arasındaki denge giderek kırılgan hale geldi. Bu da sosyal yapının her an daha büyük bir sarsıntıya açık olduğu hissini güçlendirdi.
Bütün bu tablo içinde en kritik mesele, başlangıçta yapılan tercihlerdir. Çünkü bir sistemde ilk adımlar yanlış atıldığında, sonrasında doğru sonuçlar beklemek zorlaşır. Yanlış bir temel üzerine sağlıklı bir yapı inşa etmek mümkün değildir. Bu yüzden geçmişte alınan kararların, bugün yaşanan sorunlarla doğrudan bağlantılı olduğu gerçeğini göz ardı etmemek gerekir.
Ortaya çıkan tablo, sadece bir yönetim sorunu değil, aynı zamanda bir anlayış sorunudur. Devleti, toplumu ve değerleri nasıl tanımladığınız; gücü nasıl kullandığınız ve eleştiriye nasıl yaklaştığınız, sistemin karakterini belirler. Eğer bu anlayış sorgulanmazsa, sorunlar sadece şekil değiştirir ama özü aynı kalır.
Sonuç olarak gelinen noktada, herkesin kendine sorması gereken temel sorular vardır: Bu gidişat nereye doğru ilerliyor? Bu hızın, bu yönün arkasındaki gerçek hedef nedir? Ve en önemlisi, bu süreçten çıkış mümkün müdür? Bu sorulara verilecek dürüst cevaplar, belki de yeni bir başlangıcın kapısını aralayabilir.
Erol Kekeç/30.04.2026/Sancaktepe/İST
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder