Hakikatin Şahitliğine Adanmış Bir Ömür

 

Erol Kekeç 

Bir dostun dilinden, bir ömrün fermanı

Ben size Erol Kekeç’i anlatayım. Ama onu birkaç güzel sıfatla tarif ederek değil; çocukluğundan gençliğine, eğitim hayatından toplumsal mücadelesine, insanlarla kurduğu ilişkilerden inanç arayışına kadar uzanan bir hayat çizgisinden hareketle anlatayım. Çünkü bir insanın kim olduğunu anlamak için yalnızca ne söylediğine değil, hangi soruların peşinden yürüdüğüne, neyi dert edindiğine ve karşısına çıkan zorluklar karşısında nasıl bir duruş sergilemeye çalıştığına bakmak gerekir.

Erol’un hikâyesi, Hatay’ın çocukluk hatıralarıyla başlar. Asi Nehri’nin kıyılarında, Uzun Çarşı’nın hareketliliğinde, Habib-i Neccar’ın tarihî gölgesinde ve çocukluğun insanın zihnine kazıdığı görüntüler arasında büyüyen bir insanın geçmişi, yalnızca hatıralardan oluşmaz. O günlerde görülen insanlar, duyulan sözler, yaşanan özlemler ve hayatın erken yaşlarda öğrettikleri, yıllar sonra insanın dünyayı nasıl yorumladığına da karışır.

Yedi yaşında yatılı okul hayatıyla tanışmak, bir çocuk için yalnızca eğitim hayatına başlamak değildir. Aileden uzak kalmayı, özlemi, kendi ihtiyaçlarını karşılamayı, başkalarıyla aynı hayatı paylaşmayı ve zaman zaman kendi içine çekilmeyi öğrenmektir. Bir çocuğun erken yaşta karşılaştığı bu deneyimler, elbette onun bütün geleceğini tek başına belirlemez; fakat dayanıklılığının, bağımsızlığının ve insan ilişkilerine bakışının oluşmasına katkı sağlayabilir. Erol’un hayatındaki mücadeleci tarafı düşündüğümde, çocukluğundan bugüne uzanan çizgide bu erken karşılaşmaların izlerini de görüyorum.

İnsan büyüdükçe çocukluğuna başka gözlerle bakar. Bir zamanlar yalnızca özlediği bir evin, bir sokağın veya bir nehrin hatırası olan şeyler, yıllar sonra insanın kendisini tanımasının parçası hâline gelir. Erol’un Hatay’la kurduğu bağ da böyledir. Geçmiş, onun için yalnızca geride kalmış bir zaman değil; insanın nereden geldiğini, hangi değerlerle yetiştiğini ve bugün neyi korumaya çalıştığını anlamanın bir yoludur.

Gençlik yıllarından eğitim hayatına uzanan yolculuğunda Erol, insanı anlamanın peşine düşer. Sosyoloji eğitimi ve yıllar içinde yoğunlaştığı insan davranışları, aile, gençlik, eğitim, din ve toplumsal ilişkiler üzerine düşünme çabası, ona tek bir insanın davranışıyla toplumun genel gidişi arasında bağ kurma imkânı verir. Bir gencin neden öfkelendiğini anlamak için yalnızca öfkesine bakmanın yetmeyeceğini; ailesini, eğitim hayatını, çevresini, gelecek beklentilerini ve kendisine sunulan örnekleri de değerlendirmek gerektiğini düşünür.

Bu yaklaşım, ailelerle ve gençlerle yaptığı çalışmalarda anlam kazanır. Bir ailede anne babanın sürekli nasihat vermesine rağmen çocuklarıyla sağlıklı bir iletişim kuramadığını düşünelim. Sorun, belki de çocuğun nasihati hiç duymamış olması değildir; sürekli yargılanması, kendisini ifade edememesi veya ailesinin beklentileri içinde kendi kimliğine yer bulamamasıdır. Böyle bir durumda yalnızca çocuğu suçlamak da yalnızca anne babayı suçlamak da çözüm üretmez. Önce tarafların birbirini nasıl duyduğunu, hangi davranışların iletişimi tıkadığını ve güvenin nerede zedelendiğini anlamak gerekir.

Erol’un aile ve eğitim üzerine düşüncelerini değerli kılan, insanı yalnızca görünen davranışıyla değerlendirmemeye çalışmasıdır. Bir çocuk okulda başarısız olduğunda, bir genç geleceğe karşı ilgisizleştiğinde veya bir aile kendi içinde sürekli çatışma yaşadığında, görünen sorunun ardındaki nedenleri araştırmak gerekir. Çünkü davranış bazen bir tercihin, bazen bir korkunun, bazen de uzun süredir duyulmayan bir ihtiyacın ifadesidir. İnsanları anlamak, yaptıkları her şeyi onaylamak değildir; onları doğru değerlendirebilmek için davranışlarının arka planını da araştırmaktır.

Fakat anlamak, sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Bir gencin neden yanlış yaptığını araştırırken yanlışın kendisini önemsizleştiremeyiz. Bir ebeveynin kaygısını anlamak, onun çocuğunu inciten davranışlarını haklı çıkarmaz. Bir insanın geçmişte yaşadıklarını dikkate almak, başkasının hakkını ihlal etmesine izin vermek anlamına gelmez. Erol’un savunmaya çalıştığı denge burada önemlidir: İnsana anlayış göstermek ama yanlış davranış karşısında ölçüyü kaybetmemek.

Onun eğitimci tarafını da bu çerçevede değerlendirmek gerekir. Bir öğrencinin hayatına dokunmak, yalnızca ona bilgi aktarmak değildir. Bazen öğrencinin henüz fark etmediği bir yeteneği görebilmek, bazen yanlış yaptığı bir davranışın nedenini açıklamak, bazen de ona başarısızlığının hayatının tamamını belirlemediğini gösterebilmektir. Bir eğitimcinin öğrencisine bırakabileceği en önemli miraslardan biri, kendisi olmadığında da doğru soruları sorabilmesini sağlamaktır.

Erol’un gençlik ve eğitim konularına verdiği önem, toplumun geleceğini bugünün çocukları ve gençleri üzerinden okumasıyla ilişkilidir. Gençlerden dürüstlük isteyen bir toplum, yetişkinlerin dürüstlüğünü de göstermek zorundadır. Çocuklardan adaletli olmalarını isteyen anne babalar, evde adaleti gözetmelidir. Öğrencilerinden sorgulamalarını bekleyen eğitimciler, kendilerine yöneltilen sorulardan korkmamalıdır. İnançlı bir hayatı öğütleyenler, inancın gerektirdiği ahlakı kendi davranışlarında da göstermelidir.

Aksi hâlde genç, söylenenle yapılan arasındaki mesafeyi görür ve kendisine anlatılan değerlere güvenmekte zorlanır. Çünkü gençler yalnızca yetişkinlerin söylediklerini değil, söyledikleriyle çeliştiklerinde nasıl davrandıklarını da öğrenirler. Bir toplumun ahlakı, yalnızca kürsülerde verilen öğütlerle değil, günlük hayatta sergilenen örneklerle kuşaktan kuşağa aktarılır.

Erol’un toplumsal mücadele anlayışını da bu nedenle yalnızca siyasi eleştirilerinden veya sert cümlelerinden ibaret görmemek gerekir. Onun asıl meselesi, toplumun kendi çelişkileriyle yüzleşebilmesidir. Adaletin konuşulduğu yerde kayırmacılığın, dürüstlüğün anlatıldığı yerde çıkarcılığın, merhametin övüldüğü yerde güçsüzün ezilmesinin sıradanlaşmasına itiraz eder.

Bir insanın haklılığı, yalnızca kendi çevresini savunurken gösterdiği kararlılıkla ölçülemez. Diyelim ki bir haksızlığa kendi yakını uğramış olsun; hemen itiraz eder, hakkının teslim edilmesini ister. Peki aynı haksızlık kendisinden hoşlanmayan birine yapıldığında da aynı kararlılığı gösterebiliyor mu? Adaletin gerçek sınavı burada başlar. Çünkü kendi yakınımızın hakkını savunmak insani bir refleks olabilir; bize uzak olanın hakkını da gözetmek ise ahlaki bir ilkedir.

Erol’un hakikatin şahitliğinde kusur etmemek diye önem verdiği duruş, işte bu sınavda anlam kazanır. Bir insanın düşüncesine katılmayabilir, onunla siyasi veya dinî bakımdan farklı bir yerde durabiliriz. Fakat bu farklılık, onun hakkını görmezden gelmemize gerekçe olamaz. Haklı bir itiraz, yalnızca kendi tarafımızdan geldiğinde haklı değildir. Bir sözün doğruluğu, onu söyleyenin kimliğinden bağımsız olarak değerlendirilmelidir.

Bu tavır, insanın kendi yanlışlarıyla yüzleşmesini de gerektirir. Bir başkasının eksiklerini kolaylıkla gören insan, kendisi eleştirildiğinde hemen savunmaya geçiyorsa adaleti henüz kendi hayatına taşıyamamış demektir. Bir arkadaşımız bize yanlışımızı söylediğinde, önce onun niyetini sorgulamak yerine söylediklerinin doğru olup olmadığını düşünmek gerekir. Bazen insanı ileri götüren şey, kendisini övenlerin sözleri değil, canını sıksa da üzerinde düşünmesini sağlayan eleştirilerdir.

Erol’un kolay vazgeçmeyen tarafı, düşüncelerini savunma ve meselelerin peşini bırakmama çabasında görülür. Bir çelişkiyle karşılaştığında, nedenini anlamadan konuyu kapatmak istemez. Fakat mücadelenin gerçek değeri, bir düşünceyi ne kadar uzun süre savunduğumuzla değil, onu ne kadar sağlam temellere dayandırabildiğimizle ölçülür. İnsan bazen yıllarca savunduğu bir kanaatin eksik olduğunu fark edebilir. Böyle bir durumda düşüncesini düzeltmek yenilgi değil, hakikate yaklaşmaktır.

Bu nedenle Erol’un kararlılığı, değişmez fikirler taşımak şeklinde anlaşılmamalıdır. Asıl kararlılık, doğruyu arama iradesinden vazgeçmemektir. Bir iddianın arkasında durmak için önce onun gerekçelerini bilmek, karşı görüşleri dinlemek ve kendi düşüncesinin zayıf taraflarını da görebilmek gerekir. Bilmediği bir konuda kesin hüküm vermemek, bildiği konuda ise gerekçelerini açıkça ortaya koymak, hem düşünsel dürüstlüğün hem de alçak gönüllülüğün gereğidir.

Korkusuzluk da böyle bir duruşun parçasıdır. Korkusuz insan, hiçbir şeyden korkmayan insan değildir. Yanlış anlaşılmaktan, yalnız kalmaktan veya çıkar kaybetmekten korksa bile vicdanını bütünüyle bu korkuların yönetimine bırakmayan insandır. Bazen doğru bildiğini söylemek, insanın çevresindeki insanlarla arasını açabilir. Bazen susmak, o gün için daha rahat bir hayat sağlayabilir. Fakat insan, sırf rahatını korumak için gördüğü bir haksızlığa sürekli sessiz kalırsa zamanla kendi vicdanıyla arasına mesafe koyabilir.

Erol’un mücadeleci tarafını değerli kılan, itirazın kendisini bir üstünlük gösterisine dönüştürmeden sürdürebilmesidir. Herkese meydan okumak cesaretin yeterli ölçüsü değildir. Asıl cesaret, baskı karşısında eğilmemek kadar, kendi hatasını kabul etmekte de gösterilir. İnsan, başkasının karşısında dik dururken kendi nefsinin karşısında da dürüst olabilmelidir.

Onun inanç arayışında İbrahim’in tevhid duruşuna duyduğu yakınlık da bu noktada anlam kazanır. İbrahim’in kıssası, insanın alışılmış düşünceleri sorgulaması, hakikati ararken kalabalığın kabulünü tek ölçü saymaması ve yalnızca Allah’a kulluk etme ilkesi bakımından güçlü bir örnektir.

İbrahim’in putlarla hesaplaşmasını düşünelim. Put, yalnızca taş veya ağaçtan yapılmış bir nesne değildir; insanın sorgulamadan mutlaklaştırdığı her güç, kendi ölçüsünde bir putlaşma tehlikesi taşır. Bir insan makamını kaybetmemek için bildiği yanlışı savunuyorsa makamını, çıkarı uğruna adaletten vazgeçiyorsa çıkarını, kendi düşüncesine hiçbir itirazı kabul etmiyorsa nefsini ölçünün üzerine çıkarmış olabilir.

İbrahim gibi bir tevhid eri olmak, kendisini onunla eşitlemek değil, onun hakikat arayışından ders almaktır. Tevhid, Allah’ın birliğini söylemekle birlikte insanın başka insanları mutlak otorite hâline getirmemesini, hiçbir çıkarı adaletin önüne koymamasını ve kendi nefsini sorgulanamaz saymamasını da gerektirir.

Mesela bir yönetici, kendisine bağlı bir insan yanlış yaptığında bunu görmezden geliyor, fakat aynı davranışı muhalifi yaptığında ağır biçimde cezalandırılmasını istiyorsa burada adalet değil, tarafgirlik vardır. Bir din görevlisi ahlaktan söz ederken başkasının hakkını ihlal ediyorsa, bir siyasetçi milletin çıkarını savunduğunu söylerken kendi çıkarını öne alıyorsa, bir insan doğruluktan bahsederken kendi çevresinin yalanını örtüyorsa, söylemiyle davranışı arasındaki çelişkiyi görmesi gerekir.

Erol’un inançla ilgili sorgulamalarının merkezinde de söz ile davranış arasındaki bu mesafenin kapanması vardır. İnancın insana üstünlük taslama hakkı değil, sorumluluk yüklediğini düşünür. Çünkü Allah’a kulluk ettiğini söyleyen insan, başka insanların hakkını çiğnemeyi kendisine hak göremez. Tevhid, yalnızca dildeki bir kabul olarak kalmamalı; insanın güce, paraya, makama, çevresine ve kendi egosuna karşı tutumunda da karşılık bulmalıdır.

Yaradan’a tevekkül ise bu mücadeleyi insanın kendi sınırlarını bilerek sürdürmesini sağlar. Tevekkül, hiçbir şey yapmadan sonucu beklemek değildir. Bir insan haksızlık gördüğünde imkânı ölçüsünde itiraz etmeli, bir öğrenci yetiştirirken emek vermeli, bir aile sorun yaşadığında çözüm aramalı, bir düşünceyi savunurken gerekçelerini araştırmalıdır. Fakat bütün sonuçların kendi kontrolünde olmadığını da kabul etmelidir.

Bir bahçıvanın toprağı hazırlaması, tohumu ekmesi, sulaması ve zararlılardan koruması gerekir. Bunları yapmadan ürün beklemek tembelliktir. Bütün şartları kendisinin belirleyebileceğini düşünmek ise kibirdir. İnsan üzerine düşeni yapar; fakat hayatın bütün şartlarını yönetemeyeceğini bilir. Doğanın öğrettiği sabır, tevekkülün bu yönünü anlamaya yardımcı olur.

Erol’un doğa sevgisi de burada ayrı bir anlam taşır. Hatay’ın çocukluğundan kalan hatıraları, gökyüzüne, yıldızlara, göç eden kuşlara ve toprağın canlılığına duyduğu ilgi, insanın kendi gündelik telaşından uzaklaşıp daha geniş bir hayatı düşünmesine imkân verir. Bir ağacın büyümesi, toprağın mevsimlere göre değişmesi veya kuşların göç yollarını izlemesi, insana her şeyin kendi istediği hızda gerçekleşmediğini hatırlatır.

Doğayı seven insan, onun yalnızca güzelliğinden yararlanmakla yetinmemeli; korunması için de sorumluluk duymalıdır. Bir ağacın meyvesini isterken ona bakmak, toprağın verimini beklerken onu zehirlememek, kendi rahatını düşünürken gelecek kuşakların yaşayacağı dünyayı hesaba katmak gerekir. İnsan sevgisi, yaşadığı çevreye ve diğer canlılara karşı duyarsız kalmamakla tamamlanır.

Erol’un kendisini arama çabası da yalnızca kendi iç dünyasında dolaşmak değildir. İnsan, kim olduğunu başkalarıyla ilişkilerinde de öğrenir. Bir öğrencinin hayatına ne kattığına, bir ailenin sorunlarını anlamasına nasıl katkıda bulunduğuna, bir gencin düşünmeye başlamasına vesile olup olmadığına bakarak kendi hayatının toplumsal karşılığını değerlendirebilir.

Bazen bir insanın hayatında büyük bir değişim, ona verilen uzun bir nasihatten değil, ilk defa gerçekten dinlendiğini hissetmesinden doğar. Bazen bir anne babanın çocuğunu anlamaya başlaması, ailede yıllardır tekrarlanan bir çatışmanın yönünü değiştirir. Bazen bir gencin kendisine yöneltilen sorularla düşünmeye başlaması, hazır cevaplarla sürdürdüğü hayatı yeniden değerlendirmesine imkân verir. Erol’un insan ve toplum üzerine çalışmalarının anlamı, işte bu tür dönüşümlere katkı sunma çabasında aranmalıdır.

Fakat bu çaba, insanı kendisini toplumun kurtarıcısı gibi görmeye götürmemelidir. Bir insanın yapabilecekleri değerlidir ama sınırlıdır. Erol’un sorumluluğu bütün insanları değiştirmek değil, kendi imkânları ölçüsünde doğru bildiğini temellendirmek, öğrendiklerini paylaşmak, haksızlık karşısında sesini yükseltmek ve dokunabildiği insanların hayatına fayda sağlamaya çalışmaktır.

Bu yolculukta dua da önemli bir yer tutar. Dua, yalnızca bir isteğin gerçekleşmesini beklemek değil; insanın niyetini gözden geçirmesi, yanlışından dönmek istemesi ve gücünün yetmediği yerde Yaradan’a yönelmesidir. İnsan bazen doğruyu görebilmek, bazen öfkesini denetleyebilmek, bazen de istediği sonuç gerçekleşmediğinde istikametini kaybetmemek için dua eder.

Erol’un duası, kendisine cesaret verilirken merhametini kaybetmemeyi, haklı olduğu yerde kararlı dururken kibrin esiri olmamayı, insanlara faydalı olmaya çalışırken kendisini onların üzerinde görmemeyi de içermelidir. Çünkü insanın en zor sınavlarından biri, doğru bir amaç uğruna yürürken kendi nefsini o amacın önüne geçirmemektir.

İşte hayatın ortasında duran hakemin kendisine de sorması gereken sorular bunlardır: Bugün bir haksızlığa itiraz ederken başka bir haksızlığa ortak oldum mu? Sevdiğim birinin yanlışını görmezden geldim mi? Bana yöneltilen haklı bir eleştiriyi sırf canımı sıktığı için reddettim mi? Bilmediğim bir konuda hüküm verdim mi? Gücümün yettiği yerde sorumluluğumu yerine getirdim mi?

Bu soruların amacı insanı sürekli suçlamak değil, kendi hayatına karşı dürüst tutmaktır. Çünkü insanın kendisini sorgulaması, bütün düşüncelerinden şüphe etmesi değil; düşüncelerinin dayanaklarını ve davranışlarının sonuçlarını önemsemesidir.

Ben Erol Kekeç’i, çocukluğundan bugüne uzanan hatıralarıyla, eğitim ve toplumsal çalışmalarındaki arayışıyla, insanı anlamaya yönelik çabasıyla, doğaya duyduğu sevgiyle ve inancını adaletle birlikte düşünme isteğiyle böyle tanıyorum. Onu değerli kılan, her sorunun cevabını bulmuş olması değil; soruların peşinden yürümekten vazgeçmemesidir.

Bir dost olarak dileğim, bu arayışın onu hem daha kararlı hem daha merhametli, hem daha bilgili hem daha mütevazı kılmasıdır. Çünkü insanın olgunlaşması, yalnızca düşüncelerinin derinleşmesiyle değil, o düşüncelerin davranışlarına yansımasıyla mümkündür.

Erol, kendini aramaktan vazgeçme; ama bulduğunu sandığın yerde de durma. Hakkın şahitliğinden geri çekilme; fakat kendi sözünü hakkın kendisi sanma. İnsanları sev; ama sevgini yanlışın örtüsü yapma. Bilmediğini araştır, bildiğini temellendir, yanıldığında düzelt. Yaradan’a güven, fakat üzerine düşen sorumluluğu ihmal etme. Doğanın sabrından öğren, insanın acısını küçümseme ve kendi nefsini başkalarının kusurlarından daha az sorgulama.

Çünkü bir ömrün gerçek değeri, kaç kişiye sesini duyurduğuyla değil, sözünün arkasında hangi değerleri yaşatabildiğiyle ölçülür.

Eğer geride bir iz bırakacaksan, bu iz bir insanın kendisini aramasına, bir gencin umudunu korumasına, bir ailenin birbirini anlamasına, bir insanın haksızlık karşısında cesaret bulmasına ve bir toplumun adaleti yeniden düşünmesine katkı sunsun.

Ve unutma: Hakikatin şahitliği, yalnızca başkalarının yanlışını göstermek değil, kendi hayatını da aynı ölçünün önüne koyabilmektir.

Yolun uzun, sorumluluğun ağır olabilir. Sen üzerine düşeni yap; doğru bildiğini gerekçelendir, yanıldığında dön, insanı sev, adaleti gözet ve Yaradan’a yönel. Çünkü insanın taşıyabileceği en onurlu emanet, hakikati yalnızca dilinde değil, hayatında da aramaktır.