Yirmi üç yıl önce yaşadığım bir geceyi bugün hâlâ unutamıyorum. O zaman bunun ileride bana insan ilişkileri, güç, para ve övgü hakkında böyle bir düşünce kazandıracağını elbette bilmiyordum. Bir akrabam vardı; çok içerdi. Bir gün iş yerime geldi. Bayağı içmişti. Buna rağmen dışarıdan bakıldığında neşeli, rahat ve kendinden emin görünüyordu. Akşama doğru bana ısrar etti: “Bugün benim misafirimsin.” İtiraz ettim, kabul etmedim ama ısrarı bitmedi. Sonunda birlikte Bakırköy İncirli'den taksiye bindik ve Ataköy Öğretmenevi 'ne gittik.
Akşam başladı, çaylar, kahveler içildi. Sonra masa donatıldı. O içmeye devam etti. Ben içmedim. Gece ilerledikçe alkol onun dilindeki bütün frenleri kaldırdı. Telefonlar açıldı, tanıdığı insanlara küfürler edildi, etraftaki insanlar rahatsız edici bakışlarla bizi izlemeye başladı. Ben üzerimde resmi kıyafetimle oturuyor, gittikçe daha fazla utanıyordum. Sonunda “Ben gidiyorum, senden usandım” dedim.
Bir süre daha bekledik. Sonra lavaboya girdi, yüzünü gözünü yıkadı, ceketini giydi. Hesap geldi. Kartla ödedi. Ardından cebinden parasını çıkardı ve garsonlara, şeflere, çalışanlara bolca bahşiş dağıtmaya başladı.
İşte asıl ilginç sahne bundan sonra başladı.
Az önce bütün gece taşkınlıklarını izlediğim, insanlara küfür ettiğine şahit olduğum adam, birkaç dakika içerisinde oradaki insanların gözünde bambaşka birine dönüştü.
“Çok değerli abi.”
“Çok güzel insan.”
“Çok bonkör.”
“Ne kadar iyi adam.”
“Allah razı olsun.”
Bir anda herkesin dili değişmişti.
Ben ise kenarda durup onları izliyordum.
Ve içimden şu soru geçti:
Bir insanı gerçekten sevdiğimiz için mi överiz, yoksa onun bize verdiği şey için mi?
İşte bu soru, yirmi üç yıl önce o masada doğdu ve bugün hâlâ peşimi bırakmıyor.
Çünkü mesele yalnızca o gece değildi.
Mesele insanın menfaat karşısında hakikati nasıl değiştirebildiğiydi.
Bir insanın karakterini, ahlakını, davranışlarını, başkalarına yaptığı iyilikleri ve kötülükleri bir kenara bırakıp yalnızca bize sağladığı çıkar üzerinden değerlendirmeye başladığımızda, artık o kişiyi değil, ondan elde ettiğimiz menfaati övmeye başlamışızdır.
O gece bunu çok çıplak biçimde gördüm.
Adamın iyi bir insan olup olmadığına dair bir tartışma yürütülmüyordu. İnsanların gözündeki değişimin sebebi çok daha basitti: Para vermişti.
Daha doğrusu, onların beklediğinden fazlasını vermişti.
Demek ki bazen övgü, karakterin aynası değildir.
Övgü, öven kişinin çıkar haritasıdır.
Bunu unutmadım.
Bugün uluslararası siyasete, devletler arasındaki ilişkilere, liderlerin birbirleri hakkında kullandıkları olağanüstü sıcak sözlere baktığımda da aynı soruyu sormak gerektiğini düşünüyorum.
Bir devlet başka bir devletin liderini neden över?
“Çok güçlü lider.”
“Çok iyi dost.”
“Harika insan.”
“Çok başarılı.”
“Benim arkadaşım.”
Bu tür ifadeler tek başına bir şey kanıtlamaz. Devletler diplomatik nezaket kullanır. Liderler birbirleriyle pazarlık yapar. Stratejik ortaklıklar kurulur. Ticaret yapılır. Güvenlik anlaşmaları imzalanır. Enerji, savunma, yatırım ve bölgesel çıkarlar masaya gelir.
Dolayısıyla herhangi bir liderin başka bir lideri övmesini doğrudan “karşılığında kesin şu çıkar var” diye yorumlamak doğru olmaz.
Ama soruyu sormak son derece meşrudur:
Bu övgünün arkasında hangi somut ilişki var?
Kim ne kazanıyor?
Hangi anlaşmalar yapılıyor?
Hangi ekonomik çıkarlar söz konusu?
Hangi güvenlik veya jeopolitik ihtiyaçlar var?
Övgüden sonra hangi kararlar geliyor?
İşte gerçek sorgulama burada başlıyor.
Bugün Trump'ın Erdoğan hakkında kullandığı olumlu ifadeleri de bu çerçevede değerlendirmek gerekir. Örneğin Türkiye ile ABD arasında savunma, ticaret ve büyük ölçekli uçak alımları gibi somut başlıklar bulunuyor; Reuters, Türk Hava Yolları'nın Boeing'le 150 adet 737 MAX uçağı için yürüttüğü anlaşmanın, Erdoğan-Trump görüşmesi sonrasında açıklanan daha geniş 225 uçaklık paketle bağlantılı olduğunu ve anlaşmanın ekonomik/teknik pazarlıklar nedeniyle geciktiğini bildirdi.
Aynı şekilde Türkiye'nin Rusya ve Çin'le ilişkilerini geliştirmeye çalışırken NATO ve Batı bağlarını koruduğunu söylemesi de uluslararası ilişkilerin yalnızca “dostluk” kelimeleriyle açıklanamayacağını gösteriyor.
Yani devletler arasındaki ilişkilerde sözlere değil, sözlerin arkasından gelen somut adımlara bakmak gerekir.
Benim yirmi üç yıl önce o masada öğrendiğim şey tam da buydu.
Bir insan size “çok iyi adamsın” diyebilir.
Peki neden?
Çünkü gerçekten iyi olduğun için mi?
Yoksa onun işini kolaylaştırdığın için mi?
Bir insan sizi “çok değerli” bulabilir.
Peki sizin değerinizi hangi ölçüyle belirliyor?
Ahlakınızla mı?
Adaletinizle mi?
İnsanlara davranışınızla mı?
Yoksa cebinizden çıkan parayla mı?
İşte insanın kendisine sorması gereken soru budur.
Çünkü çıkar ortadan kalktığında övgü de ortadan kalkıyorsa, belki de övülen şey insanın kendisi değildir.
Övülen, o insanın sağladığı imkândır.
Bu yalnızca garsonların, siyasetçilerin veya devlet adamlarının meselesi de değildir. Hepimizin hayatında vardır.
Bir patron, kendisine sürekli “çok adil bir yönetici” diyen çalışanlardan hoşlanabilir. Ama çalışan gerçekten adaletini mi övüyordur, yoksa maaşını, terfisini ve konumunu mu korumaya çalışıyordur?
Bir siyasetçi etrafında kendisini sürekli öven insanlardan memnun olabilir. Fakat o insanların kaç tanesi makam ortadan kalktığında yanında kalacaktır?
Bir zengin, çevresindeki insanların sevgisinden emin olabilir. Ama parasını kaybettiğinde aynı insanların kaçının kapısını çalacağını hiç düşünmüş müdür?
Bir lider, dünyanın dört tarafından “güçlü”, “büyük”, “değerli” diye övülebilir.
Ama insanın gerçek değeri, kendisine hiçbir şey kazandırmadığı insanlara nasıl davrandığında ortaya çıkar.
Bence ölçü budur.
Çünkü menfaatin olduğu yerde övgü kolaydır.
Asıl mesele, menfaatin olmadığı yerde hakikati söyleyebilmektir.
Ben o gece garsonların davranışını gördüğümde belki siyaseti düşünmüyordum. Fakat yıllar sonra anladım ki o küçük masa, insanlık tarihinin büyük masalarının küçük bir maketiydi.
Masada para vardı.
Karşılığında övgü vardı.
Övgünün arkasında beklenti vardı.
Ve beklentinin olduğu yerde insanın hakikati ne kadar koruyabileceği sorusu vardı.
Bugün benim için asıl soru şudur:
Bir insanı kim övüyor değil; onu neden övüyor?
Bir lideri kim destekliyor değil; ondan ne bekliyor?
Bir devlete kim “dost” diyor değil; bu dostluğun somut karşılığı ne?
Bir insan “çok değerli” ilan ediliyor değil; değeri hangi ölçüyle belirleniyor?
Çünkü kelimeler ucuzdur.
“Dostum” demek kolaydır.
“Büyük lider” demek kolaydır.
“Çok değerli insan” demek kolaydır.
Zor olan, bütün çıkarların ortadan kalktığı yerde aynı sözü söyleyebilmektir.
Benim o gece gördüğüm şey belki de buydu:
Para masaya geldiğinde bazı insanların dili değişmişti.
Bugün değişen şey yalnızca masanın büyüklüğüdür.
O gün Ataköy Öğretmenevi'nde birkaç garson vardı.
Bugün dünyanın büyük masalarında devletler, şirketler, silah anlaşmaları, enerji hatları, ticaret sözleşmeleri ve jeopolitik çıkarlar var.
Ama insan sorusu değişmedi:
“Beni gerçekten mi övüyorsun, yoksa benden aldığın payı mı övüyorsun?”
Ve belki de insanlığın en zor imtihanlarından biri budur:
Çıkarın bittiği yerde sevginin, korkunun bittiği yerde sadakatin, paranın bittiği yerde övgünün, makamın bittiği yerde dostluğun devam edip etmediğini görebilmek.
Çünkü gerçek dostluk, bahşiş bekleyen garsonun övgüsüne benzemez.
Gerçek dostluk, masada hesap ödenmediği gün de aynı insanın yanında oturabilmektir.
Gerçek değer de alkışın miktarıyla ölçülmez.
İnsan, kendisine hiçbir şey kazandırmayan insanlara karşı gösterdiği adalet kadar değerlidir.
İşte ben, yirmi üç yıl önce bir akşam yemeğinde bunu öğrendim.
Ve bugün hâlâ aynı soruyu soruyorum:
“Övgünün arkasında ne var?”
Belki de bu soruyu sormaktan daha önemli bir şey yok.
Çünkü bazen hakikati görmek için söylenen sözlere değil, o sözlerin sahibinin cebine, hesabına, anlaşmasına ve elde ettiği çıkara bakmak gerekir.
Erol Kekeç/23.09.2026/Sancaktepe/İST
