Kur'an-ı Kerim'in insan hayatına bakışı, yalnızca dünyada nasıl yaşanacağını öğreten bir ahlak kitabı değildir. Aynı zamanda insanın niçin yaratıldığını, ölümün neden var edildiğini, hayatın neyi temsil ettiğini ve özgür iradenin niçin insana emanet edildiğini açıklayan ilahî bir rehberdir. Bu hakikati en veciz şekilde ortaya koyan ayetlerden biri Tebâreke (Mülk) Suresi'nin ilk iki ayetidir.
"Mutlak hükümranlık elinde bulunan Allah ne yücedir! O'nun her şeye gücü yeter. O, hanginizin daha güzel amel işleyeceğini sınamak için ölümü ve hayatı yaratmıştır. O mutlak güç sahibidir, çok bağışlayandır."
(Mülk, 67/1-2)
Bu ayet üzerinde dikkatle düşündüğümüzde, Kur'an'ın insan anlayışını değiştiren çok önemli bir hakikatle karşılaşırız.
Allah, "Hanginiz daha çok amel işleyecek?" demiyor.
"Hanginiz daha güzel amel işleyecek?" buyuruyor.
Bu küçük gibi görünen ifade, aslında insanın bütün hayatını anlamlandıran temel ilkedir.
Çünkü Allah katında önemli olan amellerin çokluğu değil, doğruluğu, samimiyeti ve ihlasıdır.
Ölümün Hayattan Önce Anılması
Ayet dikkat çekici bir sıralama yapar.
Normalde biz önce hayatı sonra ölümü bekleriz.
Fakat Kur'an,
"Ölümü ve hayatı yaratan..."
buyurur.
Neden?
Çünkü insan hayatını anlamlı yapan şey, ölüm gerçeğidir.
Eğer ölüm olmasaydı, sorumluluk da olmazdı.
Hesap da olmazdı.
Ahiret de olmazdı.
İnsan yaptığı her kötülüğü cezasız, her iyiliği karşılıksız bırakabileceğini düşünürdü.
Ölüm, hayatın sonu değildir.
Hayatın hesabının başladığı kapıdır.
Bu yüzden Kur'an'da ölüm bir yok oluş olarak değil, bir geçiş olarak anlatılır.
Başka bir ayette Allah şöyle buyurur:
"Her nefis ölümü tadacaktır. Sonra bize döndürüleceksiniz."
(Ankebût, 29/57)
Burada dikkat edilmesi gereken ifade şudur:
İnsan ölümü tatmaktadır.
Ölüm insanı tatmamaktadır.
Yani ölüm son değildir.
Sadece bir merhaledir.
Hayat Neden Verildi?
Kur'an'a göre hayat, rastgele yaşanacak bir zaman dilimi değildir.
Hayatın amacı,
mal biriktirmek değildir.
Şöhret kazanmak değildir.
İnsanlara üstün gelmek değildir.
Hayatın amacı,
Allah'ın insana verdiği özgür iradeyi kullanarak iyiyi seçmesidir.
İşte burada özgür irade devreye girer.
Allah insana melekler gibi yalnızca iyilik yapma özelliği vermemiştir.
Şeytanlar gibi yalnızca kötülük yapma mecburiyeti de vermemiştir.
İnsan iki yol arasında bırakılmıştır.
Kur'an bunu şöyle ifade eder:
"Biz ona iki yolu gösterdik."
(Beled, 90/10)
Bu iki yol,
hak ile bâtıl,
adalet ile zulüm,
merhamet ile gaddarlık,
emanet ile ihanet,
tevhid ile şirk,
doğruluk ile yalan arasındaki tercihtir.
İşte insanın değeri de burada ortaya çıkar.
Çünkü tercih olmayan yerde ahlak olmaz.
Mecburiyetin olduğu yerde sorumluluk doğmaz.
Özgür İrade Olmadan İmtihan Olmaz
Kur'an'ın bütünlüğüne baktığımızda açıkça görülür ki Allah, insanı irade sahibi bir varlık olarak yaratmıştır.
Eğer insanın seçim hakkı olmasaydı;
cennetin anlamı kalmazdı.
Cehennemin anlamı kalmazdı.
Peygamber göndermenin anlamı kalmazdı.
Kitap indirmenin anlamı kalmazdı.
Çünkü zorlanan insan yaptığından sorumlu tutulamaz.
Kur'an bunu açıkça bildirir:
"Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin."
(Kehf, 18/29)
Bu ayet inkârı teşvik etmez.
Aksine insanın iradesini ortaya koyar.
Allah insanı zorlamamaktadır.
Tercihi insana bırakmaktadır.
Ancak tercih ettikten sonra sorumluluk başlamaktadır.
İşte özgür iradenin en önemli sonucu budur.
Özgürlük, sorumsuzluk değildir.
Tam tersine, özgürlük sorumluluğun temelidir.
Neden "Daha Güzel Amel"?
Kur'an hiçbir yerde insanın yalnızca ibadetlerinin sayısıyla övünmesini istemez.
Namaz çok olabilir.
Oruç çok olabilir.
Sadaka çok olabilir.
Ama bunların ruhu yoksa Allah katında değerini kaybedebilir.
Kur'an şöyle buyurur:
"Yazıklar olsun o namaz kılanlara ki onlar namazlarını ciddiye almazlar; gösteriş yaparlar."
(Mâûn, 107/4-6)
Demek ki aynı namaz,
bir insanı Allah'a yaklaştırırken,
başkasını riyaya sürükleyebilir.
Çünkü amelin değeri dış görünüşünde değil,
niyetindedir.
Peygamber Efendimiz de şöyle buyurmuştur:
"Ameller niyetlere göredir."
İşte "ahsenu amelâ" yani "en güzel amel", nicelikten çok nitelik ifade eder.
Kur'an'ın Bütünlüğünde İyi Amel
Kur'an'a göre iyi amel sadece ibadet değildir.
Yetimi korumaktır.
Kul hakkı yememektir.
Adaletli olmaktır.
Doğru şahitlik yapmaktır.
Anne babaya iyilik etmektir.
Komşuya merhamet etmektir.
Sözünde durmaktır.
Emanete sahip çıkmaktır.
Yeryüzünde bozgunculuk yapmamaktır.
İnsan onurunu korumaktır.
İşte Kur'an'ın "salih amel" dediği budur.
Bu yüzden Kur'an sürekli
"İman edenler ve salih amel işleyenler..."
ifadesini birlikte kullanır.
Çünkü iman,
amel ile görünür.
Amel ise imanın meyvesidir.
Ölüm, En Büyük Eşitleyicidir
İnsanlar dünyada makamlarıyla,
servetleriyle,
ünvanlarıyla,
soylarıyla,
şöhretleriyle birbirlerinden ayrılırlar.
Fakat ölüm bütün ayrımları kaldırır.
Kabir,
kral ile işçiyi,
zengin ile fakiri,
amir ile memuru,
aynı toprağın içinde buluşturur.
Kur'an'ın sık sık ölümü hatırlatmasının sebebi budur.
Çünkü ölümü unutan,
hesabı da unutur.
Hesabı unutan,
sorumluluğu da unutur.
Hesap Gününün Mantığı
Kur'an'da kıyamet günü anlatılırken sürekli teraziden söz edilir.
Bu tesadüf değildir.
Çünkü insan dünyada yaptığı her tercihi özgür iradesiyle yapmıştır.
İşte hesap da bu yüzden adildir.
Allah kimseye zulmetmez.
Kur'an buyurur:
"Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; insanlar kendi kendilerine zulmederler."
(Yûnus, 10/44)
Bu ayet özgür iradenin en açık delillerinden biridir.
İnsan yaptığı seçimlerin sonucunu yaşamaktadır.
Mülk, Suresi'nin ikinci ayeti, Kur'an'ın insan tasavvurunu birkaç cümlede özetleyen büyük bir hakikattir. Allah ölümü ve hayatı boş yere yaratmamıştır. Hayat, insanın özgür iradesini kullanacağı bir imtihan alanıdır; ölüm ise bu imtihanın sona erdiğini ilan eden eşiktir. İmtihanın konusu yalnızca ne kadar yaşadığımız ya da ne kadar iş yaptığımız değildir. Asıl soru şudur: "Hayatı bize emanet eden Rabbimizin rızasına uygun, daha güzel ameller işleyebildik mi?"
Kur'an'ın bütünlüğü bize şunu öğretir: İnsan, tercih edebildiği için sorumludur. İyilik ile kötülük arasında seçim yapabilmesi, onu diğer varlıklardan ayıran en önemli özelliktir. İşte bu nedenle cennet de cehennem de anlam kazanır. Eğer insanın özgür iradesi olmasaydı, ödül ve ceza adaletle bağdaşmazdı. Fakat Allah insana yolu göstermiş, peygamberler göndermiş, kitaplar indirmiş ve akıl vermiştir. Bundan sonra yapılan her tercih, insanın kendi iradesinin ürünüdür.
Bu sebeple Mülk Suresi'nin "Hanginizin daha güzel amel işleyeceğini sınamak için ölümü ve hayatı yarattı." ayeti, yalnızca ölüm ve hayatın yaratılışını değil; özgürlük, sorumluluk, hesap, adalet ve ahiret arasındaki kopmaz bağı da ilan eder. Hayat, bize verilmiş geçici bir emanet; ölüm, bu emanetin geri alınışıdır. Geriye ise ne servet kalır ne makam ne de alkış... Geriye yalnızca, özgür irademizle seçtiğimiz ve ihlasla işlediğimiz ameller kalır. Bu yüzden Kur'an'ın çağrısı, daha çok yaşamaya değil; daha güzel yaşamaya, daha çok iş yapmaya değil; daha güzel amel işlemeye davettir. İşte insanın gerçek başarısı da burada yatar.
Erol Kekeç/20.07.2026/Sancaktepe/İST.
Babam rahmetlinin 32. ölüm yıl dönümüne ithafen yazılan bir yazı...
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder