Güç sahipleri için ilahi sınırlar

Güç, insanın eline geçtiği anda masumiyetini kaybetmeye meyillidir. Çünkü güç, yalnızca imkân değil; aynı zamanda sınavdır. Kur’an, gücü kutsamaz; onu emanet olarak tanımlar. Bu emanetin nasıl kullanılacağına dair sınırlar ise açık, sert ve pazarlıksızdır. Güç sahibi olanın sorumluluğu, sıradan bir insanınkinden daha ağırdır. Çünkü onun tercihi, yalnızca kendisini değil; toplumun tamamını etkiler. Bu nedenle ilahi hitap, gücü elinde tutanlara karşı daha nettir, daha keskindir, daha bağlayıcıdır.

 

Kur’an’da güç, salt siyasi iktidar anlamına gelmez. Servet, bilgi, otorite, nüfuz, silah, yasa koyma yetkisi, yargılama gücü, hatta kalabalıkları yönlendirme kabiliyeti de güçtür. Bakara 2/247’de Talut’un seçimi anlatılırken gücün bedensel ya da maddi üstünlükten değil, ehliyet ve sorumluluktan kaynaklandığı vurgulanır. Bu vurgu, gücün kaynağını değil, sınırını tarif eder. Güç, Allah’a ait bir tasarruf alanıdır ve insana sınırsız bırakılmaz.

 

İlahi sınırlar, gücün keyfiliğe dönüşmesini engellemek için vardır. Çünkü tarih boyunca en büyük yıkımlar, en büyük zulümler ve en derin adaletsizlikler, gücün sınır tanımadığı anlarda ortaya çıkmıştır. Kur’an, Firavun kıssasını yalnızca bir tarih anlatısı olarak sunmaz; gücün sınır tanımaz hâle geldiğinde nasıl ilahlık iddiasına dönüştüğünü göstermek için anlatır. Kasas 28/4’te Firavun’un yeryüzünde büyüklük taslaması, insanları sınıflara ayırması ve bir kesimi zayıf düşürmesi, gücün ilahi sınırları ihlal ettiğinde nereye vardığını açıkça ortaya koyar.

 

Bu bağlamda Kur’an, gücü elinde tutanlara sürekli şu soruyu yöneltir: “Kime karşı sorumlusun?” İnsan gücünü, kendisine hesap sorulmayacağı vehmiyle kullandığında zulüm kaçınılmaz olur. Oysa En’am 6/152, yetimin malına yaklaşmaktan bile sakındırırken, gücün en küçük kullanım alanında dahi sınır koyar. Bu ayet, gücün sadece büyük politik kararlarla değil, gündelik tasarruflarla da sınandığını gösterir.

 

Gücün ilahi sınırlarla çevrelenmesi, insan onurunun korunması içindir. İnsan, korku altında yaşadığında özgür değildir. Kur’an, korku üreten her türlü düzeni, açık ya da örtük şekilde mahkûm eder. Nahl 16/90’da adalet, iyilik ve yakınlara yardım emredilirken; azgınlık, taşkınlık ve zulüm yasaklanır. Bu yasaklar, özellikle güç sahiplerine yöneliktir. Çünkü azgınlık ve taşkınlık, çoğu zaman güçle birlikte ortaya çıkar.

 

Güç sahibi olanın en büyük yanılgısı, sahip olduğu yetkinin kendisine ait olduğunu sanmasıdır. Kur’an, bu yanılgıyı sürekli kırar. Hadid 57/7’de “Allah’ın sizi üzerinde halife kıldığı şeylerden infak edin” buyurularak, mülkiyetin bile mutlak olmadığı hatırlatılır. Halifelik, sahiplik değil; emanetçiliktir. Bu ilke, tüm güç biçimleri için geçerlidir.

 

İlahi sınırların ihlali, sadece hukuki bir sorun değildir; ontolojik bir bozulmadır. İnsan, kendisini mutlak güç sahibi gördüğü anda haddini aşar. Araf 7/33’te Allah, haksızlığı, aşırılığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemeyi haram kılar. Bu ayet, gücün ideolojik manipülasyonlara dönüşmesini de kapsar. Güç sahipleri, çoğu zaman zulmü meşrulaştırmak için dini, ahlakı veya güvenliği araçsallaştırır. Kur’an, bu tür gerekçeleri peşinen reddeder.

 

Adalet, Kur’an’da soyut bir ideal değil; uygulanması zorunlu bir ilkedir. Maide 5/8’de “Bir topluluğa olan kininiz sizi adaletsizliğe sevk etmesin” buyurulur. Bu ayet, gücün duygularla, öfkeyle veya çıkarla kullanılmasını yasaklar. Güç sahibi olan, en çok da kendisine karşı adil olmak zorundadır. Çünkü güç, insanın vicdanını kolayca susturabilir.

 

Kur’an’ın güç sahiplerine yönelik uyarılarının en çarpıcı yönlerinden biri, hesap vurgusudur. Zilzal 99/7-8’de zerre kadar iyilik ve kötülüğün bile karşılıksız kalmayacağı bildirilir. Bu, güç sahibi için sıradan bir uyarı değildir; bir tehdittir. Çünkü onun “zerre”si, çoğu zaman bir toplumun kaderini belirler. Küçük görünen bir karar, binlerce insanın hayatını etkileyebilir.

 

Güç ve adalet arasındaki ilişki, Kur’an’da kopmaz bir bağla sunulur. Şura 42/15’te Peygamber’e adaletle hükmetmesi emredilirken, güç kullanımı ile adalet arasında doğrudan bağ kurulur. Güç, adalet üretmiyorsa meşruiyetini kaybeder. Bu ilke, Kur’an’ın siyasal ve toplumsal ahlakının merkezinde yer alır.

 

Zulüm, Kur’an’da yalnızca fiziksel şiddet anlamına gelmez. Hakkın örtülmesi, gerçeğin çarpıtılması, insanların susturulması, ekonomik baskı, sosyal dışlama ve korku iklimi de zulüm kapsamındadır. Bakara 2/279’da faiz düzeni eleştirilirken “ne zulmedin ne zulme uğrayın” buyurulur. Bu ifade, ekonomik gücün nasıl sınırlandırılması gerektiğini gösterir. Ekonomik güç de ilahi sınırlara tabidir.

 

Kur’an, gücün sürekli denetlenmesini ister. Denetim, yalnızca dışsal mekanizmalarla değil; içsel sorumluluk bilinciyle sağlanır. Takva kavramı, burada devreye girer. Takva, güç sahibinin kendisini sınırlayabilme yeteneğidir. Bakara 2/197’de “azıkların en hayırlısı takvadır” buyurulurken, yolculuğun sadece fiziksel değil, ahlaki bir yolculuk olduğu hatırlatılır. Güç yolculuğu da böyledir; azığı takva olmayanın yolu zulme çıkar.

 

Kur’an’da peygamberlerin ortak özelliği, güce mesafeli durmalarıdır. Süleyman Peygamber’e verilen büyük iktidar bile, Neml 27/40’ta “Bu Rabbimin lütfundandır, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü?” ifadesiyle sınav olarak sunulur. Güç, şükürle taşınmazsa felakete dönüşür. Şükür ise yalnızca dil ile değil, adaletle olur.

 

İlahi sınırlar, gücü zayıflatmak için değil; insanı korumak için konmuştur. Güç sahibi, sınırları ihlal ettiğinde sadece başkalarına zarar vermez; kendi insanlığını da yitirir. Furkan 25/63’te Rahman’ın kulları anlatılırken, yeryüzünde tevazu ile yürüdükleri vurgulanır. Tevazu, güçsüzlük değil; gücün sınırını bilmektir.

 

Kur’an, güç sahiplerini sürekli uyarır ama onları bütünüyle reddetmez. Güç, doğru kullanıldığında adaletin aracı olabilir. Nisa 4/58’de emanetlerin ehline verilmesi ve insanlar arasında adaletle hükmedilmesi emredilir. Bu ayet, güç kullanımının iki temel şartını koyar: ehliyet ve adalet. Bu iki şarttan biri eksikse güç gayri meşru hâle gelir.

 

Toplumların çöküşü, çoğu zaman dış saldırılarla değil; iç adaletsizliklerle başlar. Hud 11/117’de Allah’ın, halkı ıslah edici olduğu sürece ülkeleri zulümle helak etmeyeceği belirtilir. Bu ayet, gücün ıslah amacıyla kullanılmasının toplumsal kurtuluşun anahtarı olduğunu gösterir. Islah yoksa, güç yıkım üretir.

 

Kur’an’ın güç sahiplerine çizdiği ilahi sınırlar, evrenseldir. Bu sınırlar, zamanla, mekânla veya kültürle değişmez. Çünkü insan doğası değişmez. Güç karşısında insanın zaafları aynıdır. Bu nedenle Kur’an, gücü romantize etmez; onu sürekli şüpheyle kuşatır. Güç, ancak sınırlandığında insani kalabilir.

 

Burada anlatılan ilahi sınırlar, bir ideal tasvir değil; bağlayıcı bir ahlaki hukuktur. Gücü elinde tutanlar için bu sınırlar, kaçınılmaz bir hesap çağrısıdır. Güç, sahibini kurtarmaz; onu daha ağır bir sınavın içine sokar. Kur’an’ın mesajı nettir: Güç, adaletle taşınmazsa, sahibini ezer.

 

İnsanlık tarihi, bu uyarıyı dikkate almayanların hikâyeleriyle doludur. Kur’an ise bu hikâyeleri tekrar tekrar anlatarak şunu hatırlatır: İlahi sınırlar ihlal edildiğinde, güç bir lütuf olmaktan çıkar, bir azaba dönüşür. Gücü kutsayan değil; onu sınırlayan bir adalet anlayışı olmadan ne birey ne toplum ne de insanlık ayakta kalabilir.

Erol Kekeç/17.01.2026/SancaktepeİST

"İnsan Öldü, İNSAN!” Cambazlıklar Çağında Toplumsal Yok Oluş

 

“Senin dinin, Onun mezhebi, benim düşüncem, sizin fikriniz, bizim siyasetimiz…Sonuç? İnsan öldü.

İNSAN!”

Bu söz bir slogan değildir.

Bu söz bir öfke patlaması da değildir.

Bu söz, bir otopsi raporudur.

Toplumun ortasına yatırılmış insanlığın, göz göre göre nasıl öldürüldüğünün kısa ama en ağır tutanağıdır.

Bir toplumda “İnsan öldü, İNSAN!” diye böyle haykırıyorsak bu, o kadar kolay değil, bu yalnızca bireysel bir vicdan kaybının değil, toplumsal bir çürümenin tamamlanma aşamasının göstergesidir. Çünkü insan, bir günde ölmez; insan, bir kararla ölmez; insan, bir düşmanla ölmez. İnsan, uzun süreli bir alışma hâlinin, görmezden gelmenin, normalleştirmenin ve en tehlikelisi kutsallaştırmanın sonucunda ölür. Din, mezhep, düşünce, fikir ve siyaset gibi insanı anlamlandırması gereken kavramlar; insanın önüne geçtiği, insanın üstüne çıktığı ve insanın yerine konuşmaya başladığı anda, artık ortada bir toplum değil, insan öğüten bir düzen vardır. Bu düzenin en büyük marifeti şudur: İnsanı öldürür ama ölümü fark ettirmez; acıyı sıradanlaştırır, kaybı istatistiğe dönüştürür, vicdanı erteletir. Böylece kimse kendini katil hissetmez, herkes “haklı” olur ama insan ortadan kalkar.

Din, insanı ahlâkla, merhametle ve sorumlulukla yükseltmesi gerekirken; cambazların elinde bir itaat sopasına dönüştürüldüğünde ilk ölen şey insanın onurudur. Çünkü din adına konuşanlar, çoğu zaman insan adına susmayı öğretir. Yoksulluğa “imtihan”, zulme “kader”, haksızlığa “sabır” denildiği anda; insanın acısı kutsallaştırılır ama acıyı doğuran düzen sorgulanmaz. Bu, insanı hayatta tutmaz; insanı hayata razı olmaya zorlar. Razı olan insan, itiraz etmez. İtiraz etmeyen insan, zamanla kendini değersiz görür. Değersizleşen insan ise kolay harcanır. İşte din cambazlığı tam burada devreye girer: İnsan ölür ama öldürüldüğünü bile fark etmez; çünkü öldüğü şeyin adı “imtihan”dır. Bu noktada din, insanı koruyan bir değer olmaktan çıkar, insanın yok oluşunu meşrulaştıran bir perdeye dönüşür.

Mezhep, kimlik ve aidiyetler üzerinden yürütülen cambazlık ise insanı doğrudan hedef alır. Çünkü burada artık insan değil, etiket konuşur. “Sen bizdensin”, “o onlardan”, “biz doğruyuz”, “onlar yanlış”. Bu dil masum görünür ama sonuçları son derece yıkıcıdır. Çünkü insan, karşısındakini insan olarak değil, tehlike olarak görmeye başladığında vicdan askıya alınır. Bir süre sonra karşı tarafta ölen bir çocuk, bir kadın, bir yaşlı “insan” olarak algılanmaz; “onlardan biri” olarak görülür. İşte insan tam da burada ölür. Mezhep ve kimlik cambazlığı, toplumları parçalayarak yönetmenin en eski ama en etkili yoludur. İnsanlar birbirini tanımadan düşman olur, acıya yabancılaşır, ölüme alışır. Ve bu alışma hâli, insanlığın topluca kaybıdır.

Düşünce ve fikir alanında yapılan cambazlık ise insanın aklını hedef alır. Düşünce, sorgulamak için vardır; ama taraflaştırıldığında, militanlaştırıldığında, kutsallaştırıldığında artık düşünce olmaktan çıkar, bir silaha dönüşür. Bu noktada doğru ya da yanlış değil, “bizimkiler” ve “onlar” vardır. Akıl yerini öfkeye, tartışma yerini linçe bırakır. Sosyal medyada, sokakta, akademide, gündelik hayatta insanlar fikirleri yüzünden değil, ait oldukları kamp yüzünden yargılanır. Böyle bir ortamda insan düşünemez; sadece savunur ya da saldırır. Savunma ve saldırı arasında sıkışmış insan ise yavaş yavaş tükenir. Çünkü düşünemeyen insan, kendisi olmaktan çıkar. Kendisi olmayan insan da artık kolayca yok edilebilir.

Siyaset cambazlığı ise insan hayatını doğrudan bir pazarlık unsuru hâline getirir. İnsan, oy kadar değerlidir; rakam kadar görünürdür, işine yaradığı sürece hatırlanır. Bir çocuk ölür, “üzücü” denir; bir işçi ölür, “kaza” denir; bir genç intihar eder, “bireysel sorun” denir. Ama kimse şunu sormaz: Bu ölümleri üreten düzen nedir? Çünkü soru sorulursa, hesap sorulması gerekir. Hesap sorulursa, cambazlık bozulur. Bu yüzden siyaset, insanı korumak yerine insanı yönetilebilir bir maliyet olarak görmeye başladığında; artık toplum değil, büyük bir ihmal makinesi çalışıyor demektir. Bu makinede insanın canı vardır ama kimsenin elini kana buladığı hissi yoktur.

Medya ve gündelik hayat üzerinden yürütülen normalleştirme ise insanın ölümünü sessizleştirir. Şiddet tekrarlandıkça sıradanlaşır, yoksulluk gösterildikçe kanıksanır, aile yıkımları ekrana taşındıkça olağanlaşır. İnsan, her gün biraz daha az şaşırır, biraz daha az üzülür, biraz daha az sorgular. İşte bu süreçte insan ölür ama cenazesi kaldırılmaz. Çünkü ölüm artık “normal”dir. Normalleşmiş ölüm, toplum için en tehlikeli hâlidir; çünkü artık kimse kurtarmaya çalışmaz.

Bütün bu cambazlıkların ortak noktası şudur: İnsanı merkezin dışına iterler. Din kendi başına amaç olur, mezhep üstünlük aracına dönüşür, fikir mutlaklaşır, siyaset insanın üstüne çıkar. İnsan ise bütün bu büyük kavramların altında ezilir. En acısı da şudur: Bu ezilme çoğu zaman alkışlanır. İnsan, kendi yok oluşuna seyirci olur. Çünkü ona sürekli şu öğretilir: “Bu senin için”, “Bu senin iyiliğin”, “Bu düzen böyle”.

Ama düzen böyle değildir; düzen böyle kurulur.

Ve sonuçta şu Feryat kalır elimizde: “İnsan öldü, İNSAN!”

Bu bir abartı değil, bir teşhistir. Bir toplumda insanın değeri; kimliğine, inancına, fikrine, oyuna, işlevine göre belirleniyorsa; orada insan çoktan ölmüştür. Geriye yürüyen bedenler, konuşan ağızlar, çalışan eller kalmıştır. Ama insan yoktur. İnsan, ancak yeniden merkeze alındığında; kutsalların üstünde değil, kutsallar insan için olduğunda geri döner. Aksi hâlde cambazlık devam eder, sahne değişir, roller değişir ama kaybeden hep aynı kalır: İnsan.

Erol Kekeç/14.01.2026/Sancaktepe/İST

Algı körlüğü, gençlik, inanç ve zaman

2020 yılında dile getirilen “Gençler dinden uzaklaşıyor” yakınması, aradan geçen altı yıla rağmen hâlâ aynı yüzeysellikle, aynı kolaycılıkla ve aynı sorgulanmamış kabullerle tekrar ediliyor. Oysa 2026’ya geldiğimiz bugünlerde artık bu cümlenin kendisi, dile getirdiği iddiadan çok daha fazla şey anlatıyor: Bir algı körlüğünü, bir zihinsel tembelliği, bir tarih ve insan okuma yetersizliğini… Bu yazı, tam da bu noktadan konuşmak için yazılmıştır. Savunma yapmak için değil, suçlamak için değil; anlamak, yüzleşmek ve hakikati yerli yerine koymak için.

“Gençler dinden uzaklaşıyor” diyenlerin neredeyse tamamı, bu iddiayı herhangi bir deney, gözlem, karşılaştırma ya da kontrol grubu olmaksızın dile getiriyor. Ne sosyolojik bir saha çalışması ne psikolojik bir çözümleme ne de tarihsel bir süreklilik okuması vardır ortada. Sadece duyumlar, kişisel kanaatler ve dar çevre gözlemleri vardır. Daha da önemlisi, bu iddiayı dile getirenlerin büyük bir kısmı, kendi oluşturdukları sosyal, kültürel ve zihinsel gettoların artık bir çekim merkezi olmadığını kabul etmekten bilinçli olarak kaçınmaktadır. Çünkü bu kabul, yalnızca gençliği değil, kendilerini de sorgulamak zorunda bırakacaktır.

Her dönemin bir algısı, bir dili ve bir anlama biçimi vardır. Bu, insanlık tarihinin en temel gerçeklerinden biridir. Antik çağın insanı evreni mitlerle anlamlandırırken, ortaçağ insanı kutsal metinler üzerinden bir kozmos kurdu. Modern çağ aklı ve bilimi merkeze aldı; dijital çağ ise hız, akış ve çoklu kimlikler üzerine inşa edildi. Buna rağmen, geçmiş dönemlere ait yaşam biçimlerini, değer kodlarını ve ilişki formlarını bugünün gençliğine mutlak referans olarak sunmak, sadece gerçeklikten kopukluk değil; aynı zamanda ahlaki bir sorun, hatta bir zulüm biçimidir. Çünkü bu, bir varlığın kendi zamanını inkâr ederek başka hayatların içine zorla yerleştirilmesini istemektir.

Bugünün gençliği, bizim geçmişte yaşadıklarımızın birebir devamı değildir. Onlar, bizim gençliğimizin güncellenmiş versiyonları da değildir. Onlar, bambaşka bir tarihsel bağlamda, bambaşka bir hızda, bambaşka risklerle ve bambaşka imkânlarla var olmaya çalışan ayrı bir kuşaktır. Bunu kabul etmeyen her yaklaşım, daha baştan yanlış bir yerden konuşmaya mahkûmdur.

Gençlik, bir toplumun hasat mevsiminin son başağı değildir. Tam tersine, yeni ekilecek tohumların kendisidir. Kurumuş, afara haline gelmiş başakların; henüz filizlenen, toprağı yarıp güneşe yönelen yeni bitkilerden daha değerli olduğunu savunmak ne kadar akıl dışıysa, gençliği geçmişin mutlak ölçüleriyle yargılamak da o kadar anlamsızdır. Zaman, kimseye borçlu değildir. Hayat, kendini sürekli yeniden üretir. Değişmeyen tek şey, değişimin kendisidir.

Bu noktada asıl soru şudur: Gençler gerçekten dinden mi uzaklaşıyor, yoksa biz dini; gençliğin anlayabileceği, yaşayabileceği ve anlamlandırabileceği bir dilde sunma becerisini mi kaybettik? Bu soruyu sormaktan özellikle kaçınılıyor. Çünkü bu soru, sorumluluğu gençliğin omuzlarından alıp yetişkinlerin, kurumların ve geleneksel yapıların üzerine yüklüyor.

Sosyolojik açıdan bakıldığında, gençlerin dinden değil; ikiyüzlülükten, tutarsızlıktan ve temsil krizinden uzaklaştığı açıkça görülmektedir. 2020 sonrası dünyada gençler, tarihte hiçbir kuşağın maruz kalmadığı kadar yoğun bir bilgi bombardımanına maruz kalmıştır. Sosyal medya, dijital platformlar ve küresel iletişim ağları sayesinde, söylenenle yapılan arasındaki fark hiç olmadığı kadar görünür hale gelmiştir. Ahlaktan söz edip adaletsizliği normalleştirenleri, merhameti yücelttiğini iddia edip güç karşısında susanları, kutsalı savunduğunu söyleyip haksızlıktan beslenenleri gençler artık çok net görebilmektedir.

Psikolojik düzlemde ise gençliğin temel meselesi inkâr değil; anlam arayışıdır. Bugünün genci, kendisine hazır cevaplar sunulmasını değil, sorularına dürüst yanıtlar verilmesini istemektedir. Sorguladığı için suçlanan, şüphe duyduğu için etiketlenen, anlamaya çalıştığı için dışlanan bir gençliğin, sunulan kalıplara mesafe koyması son derece doğaldır. Bu mesafe, çoğu zaman inançsızlık değil; sahicilik arayışıdır.

Siyasi bağlamda mesele daha da netleşmektedir. İnancın, ideolojik bir aparat haline getirildiği; kutsal kavramların gündelik siyasetin malzemesi yapıldığı her toplumda gençler, doğal bir refleksle geri çekilir. Çünkü gençlik, samimiyetsizliği sezme konusunda en hassas dönemdir. İnancın, adalet üretmek yerine iktidar tahkim etmek için kullanıldığı bir düzende, gençlerin mesafe koyması bir sapma değil; bir bilinç belirtisidir.

Kültürel olarak bakıldığında ise geçmişin sembollerinin bugüne taşınmasında ciddi bir kopukluk yaşanmaktadır. Ritüeller, anlamlarından koparılarak sadece tekrar edilen alışkanlıklara dönüştüğünde, gençlik bu boşluğu fark eder. İçeriği boşaltılmış formlar, ne kadar kutsal etiketler taşısa da gençler için ikna edici olmaktan çıkar. Çünkü gençlik, şekilden çok anlamla temas etmek ister.

Tarihsel perspektif bize şunu açıkça gösterir: Hiçbir kuşak, bir öncekinin birebir kopyası olmamıştır. Hiçbir inanç geleneği, kendini yenilemeden, dilini güncellemeden ve temsil biçimini sorgulamadan varlığını sürdürememiştir. Bugün yaşanan kriz, bir inanç krizi değil; bir temsil krizidir. Ve bu kriz, gençlerin değil; temsil iddiasında olanların krizidir.

Reel hayata baktığımızda ise gençlerin dinden uzaklaştığı iddiasını boşa düşüren sayısız örnekle karşılaşırız. Gençler, adalet arayışında, dayanışma pratiklerinde, vicdani reflekslerde ve küresel insani meselelere karşı duyarlılıkta önceki kuşaklardan geri değildir. Aksine, çoğu zaman daha evrensel, daha kapsayıcı ve daha etik bir duruş sergilemektedirler. Bu değerlerin büyük kısmı, inancın özünde yer alan ilkelerle birebir örtüşmektedir. Ancak bu örtüşme, kurumsal dille değil; yaşamsal pratiklerle kurulmaktadır.

Sorun tam da buradadır: İnanç, yaşamdan koparıldığında; hayatın içine değmeyen bir söyleme dönüştürüldüğünde gençlik bunu reddeder. Çünkü gençlik, soyut vaatlerden değil; somut karşılıklardan beslenir. Söylenenle yaşanan arasındaki makas açıldıkça, mesafe de büyür.

Kendi donanımlarımızı bugüne özgü yazılımlarla yeniden donatmak zorundayız. Eğer bizim zihinsel formatımız, bugünün dünyasını ve gençliğini anlamaya uygun değilse; suçu gençliğin yazılımlarına atmak, sadece bir kaçış refleksidir. Eski sistemlerle yeni dünyayı yönetmeye çalışmak nasıl teknik bir arızaysa, eski algılarla yeni kuşakları anlamaya çalışmak da zihinsel bir arızadır.

Gençlik suçlu değildir. Suç, anlam üretmeyen dillerde; temsil edemeyen yapılarda, sorgulamayı bastıran otoritelerde ve değişimi tehdit olarak gören zihniyetlerdedir. Gençler dinden uzaklaşmıyor; din adına sunulan tutarsızlıklardan, çelişkilerden ve adaletsizliklerden uzaklaşıyor.

Eğer gerçekten bir yüzleşme isteniyorsa, sorulması gereken soru şudur: Biz, gençlerin inanabileceği bir adalet, güvenebileceği bir ahlak ve sığınabileceği bir samimiyet üretebildik mi? Bu soruya dürüstçe cevap verilmeden, hiçbir yakınma anlamlı değildir.

2026’nın dünyasında artık şunu kabul etmek zorundayız: Gençlik değişmedi; dünya değişti. Ve değişen dünyayı anlamaya niyeti olmayan her yapı, kendi yalnızlığını gençliğe fatura etmeye mahkûmdur. Buradaki haykırışım bu faturaya itirazdır.

Erol Kekeç/07.01.2026/Sancaktepe/İST

Doğruyu yamultmak, yalandan daha derin bir çöküş

 

Ülkemiz, fark edilmesi zor ama sonuçları ağır bir kültürel kırılmanın içinden geçiyor. Bu kırılma, yüksek sesle bağırarak değil; tam tersine, “makul”, “ölçülü”, “idare eder” cümlelerin arasına gizlenerek ilerliyor. Bugün neredeyse her konuşmanın başında yer alan bir ifade var:

“Doğruyu söylemek gerekirse…”

Bu cümle, masum bir giriş gibi sunulsa da, aslında derin bir itiraf taşır. Çünkü “doğruyu söylemek gerekirse” demek, daha önce söylenenlerin doğrulukla kurulu olmadığını ima eder. İnsan, zaten doğruyu söylüyorsa bu cümleye neden ihtiyaç duyar? Doğru, ilan edilerek değil; duruşla, tutarlılıkla ve bedel ödemeye hazır bir vicdanla söylenir.

Ama burada asıl mesele, yalanın varlığı değil. Yalan, insanlık tarihi kadar eskidir ve her toplum yalanla sınanmıştır. Yalan, yakalandığında mahcup olur; teşhir edildiğinde geri çekilir. Yalanın ömrü kısadır. Çünkü yalan, gerçekle temas ettiğinde çöker. Asıl tehlike, doğrunun bozulmasıdır.

Bir doğruyu anlatırken onun kolunu kanadını kırarsanız, onu bir o yana bir bu yana çekerek asıl bağlamından koparırsanız, onu süsleyip püsleyip gerçeğe benzeyen ama gerçeğin kendisi olmayan bir şeye dönüştürürseniz, artık “yalan söylemiyorum” deme hakkınız teknik olarak olabilir. Ama ahlaken ortada çok daha ağır bir suç vardır: Doğruyu sakatlamak.

Sakatlanan doğru, yürüyemez. Konuşur belki, görünür belki, ama kendi başına ayakta duramaz. Ona bastonlar gerekir: gerekçeler, bahaneler, istisnalar, “ama”lar, “şartlar”, “koşullar”. Ve zamanla o doğru, kendi varlığıyla değil; onu taşıyanların çıkarlarıyla hareket eden bir nesneye dönüşür. İşte bu noktada yalan bile masum kalır.

Çünkü yalan, kültür olamaz. Yalan, gelenek haline gelemez. Nesilden nesle aktarılması zordur. Bir yerde mutlaka duvara çarpar. Ama yamultulmuş doğru, tam da bu yüzden tehlikelidir. Çünkü o hâlâ “doğru” etiketi taşır. İnsanlar ona inanarak büyür, onu savunarak konum alır, onun adına başkalarını yargılar. Ve böylece hakikat, celladını kendi içinden üretir.

Bugün içinde bulunduğumuz durum tam olarak budur. Doğru, her kavşakta biraz daha eğilerek yoluna devam ediyor. Her dönemeçte biraz daha esnetiliyor. İlk başta “şartlar bunu gerektiriyor” deniyor, sonra “zamanı değil”, ardından “daha büyük bir amaç için” gerekçesi ekleniyor. En sonunda ise doğru, omurgasını tamamen kaybedip sürüngen bir varlığa dönüşüyor. Yerden yere sürünerek hayatta kalmaya çalışan, şekilden şekle giren, ama asla doğrulamayan bir şey…

Bu noktada kimse “ben yalan söylüyorum” demiyor. Herkes kendince haklı. Herkes kendince iyi niyetli. Ama sonuç değişmiyor: Doğru, ayağa kalkamaz hale geliyor. Ve bir toplumda doğru ayağa kalkamıyorsa, orada adalet sadece bir dekor olur.

Bu süreç, belirli bir inançla, ideolojiyle ya da mezheple sınırlı değil. Tam tersine, bunların hepsini aşan bir hastalık bu. Ana değişken belli: güç ve imkânlara yakınlık. Güce yaklaşan, doğruyu kendine yaklaştırıyor. İmkândan faydalanan, hakikati kendi menfaatine göre yeniden şekillendiriyor. Ve bunu yaparken çoğu zaman samimi görünüyor; çünkü kendini de inandırmış oluyor.

 

İşte en tehlikeli nokta burasıdır: İnsan, kendi yalanına inanabilir; ama kendi yamulttuğu doğrunun hâlâ doğru olduğuna inanması, onu sorgulanamaz hale getirir. Bu yüzden bugün itiraz edenler “aşırı”, “radikal”, “uyumsuz” ilan edilirken; doğruyu eğip bükenler “akıllı”, “dengeleyici”, “gerçekçi” olarak sunuluyor.

Oysa gerçekçilik, hakikatten vazgeçmek değildir. Gerçekçilik, hakikatin bedelini bilerek yaşamaktır. Ama biz, bedeli başkalarına ödetip kazancı kendimize yazmanın adını “denge” koyduk. Ve bu denge, ahlaki bir denge değil; çıkarların terazisidir.

Bu kültür büyüdükçe, doğrular küçülüyor. Doğru küçüldükçe, vicdan daralıyor. Vicdan daraldıkça, zulüm sıradanlaşıyor. Zulüm sıradanlaştıkça, insanlar artık haksızlığa uğradıklarını bile fark etmiyor. Çünkü ölçü kaybolmuş oluyor. Herkes bir şeylere alışıyor: adaletsizliğe, çifte standarda, sessizliğe.

Sessizlik de bu kültürün bir parçası. Ama bu sessizlik, bilgelikten doğan bir susuş değil; konforu bozmamak için yapılan bir geri çekilme. İnsanlar doğruyu biliyor ama söylemiyor. Çünkü doğruyu söylemek, artık yalnız kalmak anlamına geliyor. Çünkü doğru, yamultulmuş düzenin en büyük düşmanıdır.

Ve burada şunu açıkça söylemek gerekir: Doğruyu söylememekle, doğruyu yamultmak arasında ahlaki fark vardır. Susmak, bazen korkudur; bazen acizliktir. Ama doğruyu eğip bükmek, bilinçli bir tercihtir. Bu tercih, sadece bugünü değil; yarını da zehirler. Çünkü çocuklarımıza bıraktığımız şey sözlerimiz değil; normalleştirdiğimiz davranışlardır.

Bugün bir çocuğa “doğru ol” demek yetmiyor. Çünkü o çocuk, doğruyu eğip bükerek kazanan yetişkinler görüyor. İlkesizliğin ödüllendirildiği, tutarsızlığın zekâ sayıldığı bir ortamda kim doğruluğun bedelini ödemek ister?

İşte bu yüzden, bu topraklarda doğru ağır bir darbe aldı. Ve bu darbe tek seferlik değil; süreklilik kazandı. Her gün biraz daha derinleşen, her gün biraz daha normalleşen bir çöküş bu. Karanlık bir dehlize doğru hızla ilerliyoruz. Bu dehlizin duvarları yalanla değil; yarım doğrularla, eksik anlatılarla, seçilmiş hakikatlerle örülü.

Ve bu durum öyle bir beslenme alanı oluşturdu ki; iştahlar kabardı, enseler kalınlaştı, vicdanlar sustu. Doğru, artık doyurucu değil; ama onun çarpıtılmış hali pek çok kişiyi besliyor. İşte bu yüzden itiraz zor, yalnızlık ağır, bedel yüksek.

Ama şunu da unutmamak gerekir: Doğru tamamen ölmez. Sadece toprağın altına itilir. Orada bekler. Farklı bir tohum, farklı bir anlayış, farklı bir cesaret ortaya çıkana kadar…

Bu yüzden bu bir şikâyet değil; bir çağrıdır. Herkese değil; hâlâ omurgası olanlara. Hâlâ doğruyu ilk haliyle söylemenin mümkün olduğuna inananlara.

Çünkü bir toplum, yalanla değil; yamultulmuş doğrularla çöker. Ve o çöküş, gürültüyle değil; alkışlar eşliğinde gerçekleşir.

Erol Kekeç/07.01.2026/Sancaktepe/İST

Dinin Çekilişi ve Vicdanın Yer değiştirmesi

 

Son yıllarda, kendisini Müslüman olarak tanımlayan ülkelerde yetişen yeni nesil gençlerin dinden uzaklaşması artık münferit bir durum olmaktan çıkmış, kitlesel ve derin bir kırılmaya dönüşmüştür. Bu uzaklaşma ne basit bir moda ne de yalnızca modern dünyanın etkisiyle açıklanabilecek yüzeysel bir savrulmadır. Bu, uzun süredir biriken ahlaki çelişkilerin, temsil krizlerinin ve vicdan yarılmalarının doğal sonucudur. Gençler, dine sırtını dönerken aslında Allah’a değil; Allah adına konuşan ama Allah’ın adaletini, merhametini ve ahlakını hayatlarından silmiş yapılara sırtını dönmektedir.

Bugün gençlerin karşısına çıkan “din”, onları arındıran, onaran, yol gösteren bir hakikat olarak değil; baskılayan, susturan, sorgulamayı yasaklayan ve çifte standart üreten bir güç dili olarak çıkmaktadır. Din, ahlakın teminatı olmaktan çıkmış; ahlaksızlığın üstünü örten bir örtüye dönüştürülmüştür. Gücü elinde bulunduranların her türlü haksızlığı “kader”, her türlü zulmü “hikmet”, her türlü yalanı “maslahat” diyerek meşrulaştırdığı bir düzende; gençlerin dine mesafe koyması bir başkaldırı değil, bir savunma refleksidir.

Önceki kuşakların önemli bir bölümü, dini hayatın merkezine koymak yerine, hayatın günahlarını saklamak için kullanmıştır. Dindarlık, sorumluluk almak değil; dokunulmazlık kazanmak anlamına gelmiştir. Hesap vermesi gerekenler, dini dilin arkasına saklanmış; eleştirilemez hale gelmiştir. Bu durum, dini bir hakikat olmaktan çıkarıp siyasal, ekonomik ve sosyal bir imtiyaz aracına dönüştürmüştür. Böyle bir ortamda yetişen gençler için din, artık adaletin değil; çelişkinin adıdır.

Gençler şunu çok net görmektedir: Aynı ağızdan hem ayet okunmakta hem de kul hakkı çiğnenmektedir. Aynı insanlar hem namazdan bahsetmekte hem de adaletsizliği sistematik hale getirmektedir. Aynı yapı hem ahlaktan söz etmekte hem de liyakatsizliği, kayırmacılığı ve zulmü olağanlaştırmaktadır. Bu tablo karşısında gençlerin zihninde tek bir soru yankılanmaktadır:

“Eğer din buysa, ben bu dinden uzağım.”

Bu cümle, inkâr değil; itirazdır. Bu cümle, Allah’a değil; Allah adına kurulan çarpık düzene yönelmiş bir vicdan tepkisidir.

Daha da acı olan şudur: Dini temsil ettiğini söyleyen yapılar, gençlerin sorularına cevap vermek yerine onları susturmayı tercih etmiştir. Sorgulayan genç “sapmış”, itiraz eden “iman zayıfı”, rahatsız eden “fitneci” ilan edilmiştir. Oysa Kur’an’ın ilk hitabı “Oku” iken, bu coğrafyalarda gençlere “Sus” denmiştir. Böylece din, hakikati arayan bir yol olmaktan çıkıp itaat talep eden bir mekanizma haline gelmiştir.

Tam bu noktada Maide Suresi’nde geçen ayet, bugünü anlamak için yalnızca bir referans değil; bir aynadır:

“Ey iman edenler! Sizden kim Allah’ın dininden dönerse, bilsin ki Allah yakında öyle bir toplum getirir ki, Allah onları sever, onlar da Allah’ı severler…”

Bu ayet, bir tehdit değil; ilahi bir yasayı bildirir. Din, bir topluma zimmetli değildir. İslam, bir coğrafyanın tapulu malı değildir. Bir toplum dini temsil etmeyi bıraktığında, Allah dinini temsil edecek başka kalpler, başka vicdanlar, başka topluluklar ortaya çıkarır. Çünkü Allah’ın dini, ahlakla yaşar; kimlikle değil.

Bugün yaşanan şey, dinin yok oluşu değil; yer değiştirmesidir. İslam, kendisini Müslüman olarak tanımlayan ama ahlaken çökmüş yapılardan çekilmekte; vicdanın hâlâ diri olduğu yerlere yönelmektedir. Bu yüzden İslam coğrafyasında gençler hızla dinden uzaklaşırken, İslam’ı hiç tanımamış toplumlarda insanlar İslam’a yönelmektedir. Bu, tarihsel bir ironiden ziyade ahlaki bir muhasebedir.

Batı’da, Asya’da, Afrika’da İslam’a yönelen insanların büyük bölümü, bunu siyasi söylemlerle ya da kimlik arayışlarıyla değil; ahlaki bir boşluğu doldurmak için yapmaktadır. Onları etkileyen şey, İslam’ın iktidar dili değil; adalet iddiasıdır. Gösterişi değil; sadeliği. Üstünlüğü değil; sorumluluğu. İşte bu yüzden din, onu yaşayanlardan değil; onu istismar edenlerden uzaklaşır.

Maide Suresi’ndeki ayet, Allah’ın getireceği toplumu tanımlarken soy, dil, coğrafya ya da mezhep saymaz. Sadece nitelik sayar:

Merhamet… Tevazu… İzzet… Cesaret… Sorumluluk… Korkusuzluk…

Bugün kendisini Müslüman olarak tanımlayan toplumların önemli bir kısmı bu nitelikleri kaybetmiştir. Merhamet, yerini öfkeye; tevazu, yerini kibire; izzet, yerini zorbalığa bırakmıştır. Buna karşılık, İslam’ı tanımayan bazı toplumlarda adalet, şeffaflık, insan onuru ve vicdan daha görünür hale gelmiştir. Bu durum, Allah’ın dinini değil; insanların dini terk ettiğini göstermektedir.

Gençlerin dinden uzaklaşması bu bağlamda bir sapma değil; bir teşhistir. Gençler, sahte dindarlığı sezmiş, ikiyüzlülüğü fark etmiş ve buna mesafe koymuştur. Onların terk ettiği şey iman değil; riyadır. Onların reddettiği şey Allah değil; Allah adına kurulan adaletsiz düzendir.

Bu yüzden bugün yaşanan kriz, bir inanç krizi değil; temsil krizidir. Din, onu yanlış temsil edenlerin elinde yara almıştır. Ve her yara, sonunda ya iyileşir ya da enfekte olur. Bugün yaşanan, bir tasfiye sürecidir. Allah, dinini kirletenleri tasfiye eder; dini, vicdan sahibi olanlara emanet eder.

Bu sürecin sonu ne olacaktır? Bu bir ilahi yasa mıdır yoksa çürümüşlüğün ulaştığı son nokta mı? Bunu zaman gösterecektir. Ama şurası kesindir: Din, zulmün olduğu yerde barınmaz. Adaletin olmadığı yerde kök salmaz. Merhametin terk edildiği yerde yaşamaz.

İslam, sloganlarla değil; ahlakla yaşar.

İman, dilde değil; hayatta görünür.

Ve Allah, dini savunacak askerlere değil; dini yaşayacak insanlara ihtiyaç duyar.

Bugün uzaklaşan gençler, belki de dinin değil; dini kirleten düzenin sonunu hazırlamaktadır. Bu, bir kayıp değil; acı bir arınmadır.

Ve hâlâ geç değildir.

Din, yeniden vicdanla buluştuğu gün;

gençler de yeniden dine dönecektir.

Çünkü hakikat, er ya da geç kendine yakışan kalbi bulur.

Erol Kekeç/03.01.2026/Sancaktepe/İST

Kutsal Kelimelerle Örtülen Çürüme

Bu yazı bir savunma değildir; bir inancı kurtarma çabası hiç değildir. Bir yapıyı, bir zümreyi, bir söylemi aklama gayreti de yoktur. Bu yazı, Allah adına konuştuğunu iddia ederek insanları Allah’tan uzaklaştıran; dini bir çağrı olmaktan çıkarıp bir araç, bir ahlak eğitimi olmaktan çıkarıp bir kalkan, bir vicdan terbiyesi olmaktan çıkarıp bir düzen hâline getiren zihniyetle yüzleşme çabasıdır. Çünkü yaşadığımız kriz, sadece ekonomik göstergelerle açıklanabilecek bir daralma değildir; asıl çöküş, kelimelerin içinin boşaltılmasıyla, kutsal olanın gündelik çıkarın hizmetine sokulmasıyla, hakikatin vitrine konup arka odada pazarlık edilmesiyle ilgilidir. Din, bu toplumda uzun zamandır insanı Allah’a yaklaştıran bir istikamet olmaktan çıkarılmış, insanı belli merkezlere bağlayan bir bağlayıcılık aracına dönüştürülmüştür. Böylece inanç, sorumluluk doğuran bir bilinç olmaktan uzaklaştırılmış; yerini, itaat talep eden ama hesap vermeyen yapılara bırakmıştır. İnsanlar Allah’a yönelmek yerine, Allah adına konuştuğunu iddia edenlerin çizdiği sınırlar içinde düşünmeye, hissetmeye ve susmaya alıştırılmıştır. Bu alışkanlık zamanla bir refleks hâline gelmiş, sorgulama ayıp, itiraz nankörlük, yüzleşme ise fitne olarak etiketlenmiştir.

Bu süreçte helal ve haram kavramları da anlam kaymasına uğramıştır. Haram, hayatın tamamını kuşatan bir adalet meselesi olmaktan çıkarılmış, seçici bir hassasiyete indirgenmiştir. Mideye girenle sınırlanan bir haram algısı inşa edilirken, kamu malı, emek hakkı, yetim payı, kul hakkı gibi meseleler sessizce gündemin dışına itilmiştir. Domuz eti üzerinden yürütülen tartışmaların gürültüsü arasında, garibin sofrasından eksilen lokma görünmez kılınmıştır. Oysa asıl mesele, neyin yenip yenmediği değil, kimin hakkının nasıl yenildiğidir. Fakirin payı, güçlünün gerekçesiyle bu kadar kolay yer değiştirebiliyorsa, orada yalnızca ekonomik bir sorun değil, derin bir ahlaki çürüme vardır. Bu çürüme, kutsal kelimelerle örtüldüğünde daha da tehlikeli hâle gelir; çünkü artık yanlış, yalnızca yanlış değildir, aynı zamanda korunandır. Yıl sonuna yaklaşırken “ne olur ne olmaz” telaşıyla hızlanan ihaleler, değiştirilen imar planları, aceleyle dağıtılan ayrıcalıklar; hemen ardından gündeme sokulan “yılbaşı haram mı” tartışmaları, bu seçici hassasiyetin ne kadar işlevsel kullanıldığını gösterir. Bir yanda takvimsel bir gün üzerinden ahlak inşa edilmeye çalışılırken, diğer yanda bütün bir yılın yükü sessizce sırtlanılmıştır.

Toplumsal yapıyı içten içe kemiren bir başka hastalık da torpilin normalleşmesidir. “Ne yapacaktık” cümlesi, liyakatsizliğin resmi gerekçesi hâline gelmiş; yakınlık, ehliyetin yerini almıştır. Bu durum yalnızca adaleti değil, toplumsal güveni de yok etmiştir. İnsanlar artık çalışarak değil, bağlanarak ilerleyebileceklerine inandırılmıştır. Böyle bir düzende emek değersizleşir, yetenek körelir, umut kişisel çabaya değil, doğru kapıyı bulmaya bağlanır. Aynı zihniyet, kuş uçmaz kervan geçmez denilen yerlere bir gecede imar çıkarabilmiş, toprak bir emanet değil, hızla değerlendirilecek bir fırsat olarak görülmüştür. Ardından da kolay para kazanmanın ahlakı bozduğuna dair vaazlar verilmiştir. Bu vaazların muhatabı hiçbir zaman kendileri olmamış, hep başkaları olmuştur. Çünkü burada ahlak, yaşanan bir ilke değil, başkalarına anlatılan bir hikâye hâline gelmiştir.

Finansal ilişkiler de bu çarpıklığın dışında değildir. Faiz tartışmaları sembolik alanlara sıkıştırılırken, sistemin tamamına yayılmış tefeci mantığı farklı isimler altında meşrulaştırılmıştır. Bir yandan borçla yaşayan geniş kitleler oluşturulmuş, diğer yandan bu borç düzeni ahlak diliyle süslenmiştir. Kazanç büyürken vicdan küçülmüş, rakamlar yükselirken merhamet geri çekilmiştir. İnsanlara sabır telkin edilirken, sabrın yükü hep aynı omuzlara bindirilmiştir. Bütün bu süreçte dini söylem, bir pazar diliyle yeniden üretilmiş; talep görmeyen hakikatler yumuşatılmış, alıcısı olmayan ilkeler ertelenmiş, din esnek bir ticaret malzemesine dönüştürülmüştür. Böylece herkesin işine gelen bir din ortaya çıkmış; kimseyi rahatsız etmeyen, kimseyi sorumlu kılmayan, ama herkesi yöneten bir yapı kurulmuştur.

Bu yapının en tehlikeli yanı, insanların düşünme alanlarını daraltmasıdır. Zamanla bazı zihinler, başkalarının çizdiği sınırlar içinde yaşamaya o kadar alışmıştır ki, bu sınırların dışını tehdit olarak algılamaya başlamıştır. Kendisine sunulan anlatıyı sorgulamak yerine, ona teslim olmayı güvenli bulan bir bilinç hâli oluşmuştur. Bu bilinç hâli, kişiyi korumaz; aksine onu savunmasız bırakır. Çünkü düşünmeyen bir zihin, yönlendirilmeye açıktır. İradesini devreden bir insan, artık kendi hayatının öznesi değildir. Bu durum bireysel bir zayıflık değil, sistemli bir alışkanlığın sonucudur. Sürekli tekrar edilen söylemlerle, farklı olanın tehlikeli olduğu telkin edilmiş; böylece insanlar, kendilerine dayatılan anlatıyı korumayı bir görev gibi görmeye başlamıştır. Oysa hakikat, korunmaya değil, anlaşılmaya muhtaçtır.

Bu yazı, işte bu teslimiyet hâlini normalleştiren anlayışla hesaplaşır. Çünkü din, insanı düşünmekten alıkoyan değil, düşünmeye sevk eden bir çağrıdır. Din, insanı korkuyla yöneten değil, sorumluluk bilinciyle ayağa kaldıran bir öğretidir. Bugün yaşanan ise bunun tam tersidir. Çoğunluk kalkanıyla yanlışlar korunmakta, “herkes böyle istiyor” denilerek bireysel sorumluluk dağıtılmaktadır. Eleştirenler hemen yaftalanmakta, soru soranlar dışlanmakta, susmayanlar hedef hâline getirilmektedir. Oysa suskunluk her zaman masum değildir; bazen suça ortak olmanın en sessiz biçimidir. “Kol kırılır yen içinde kalır” anlayışıyla örtülen her yanlış, bir sonraki yanlışın zeminini hazırlar. Böyle bir toplumda adalet gecikir, vicdan körelir, hakikat yalnızlaşır.

Bu düzenin sonsuza kadar sürmesi mümkün değildir. Çünkü hiçbir kurgu, hakikat kadar dayanıklı değildir. Allah’ın adıyla kurulan her düzen, Allah’ın adaletine tabidir. Kutsal kelimeler, zulmü ebediyen gizleyemez. Bugün dini bir sığınak gibi kullananlar, yarın onun bir sorumluluk olduğunu hatırlamak zorunda kalacaktır. Bu yazı, kimseyi rahatlatmak için yazılmadı; tam tersine, yerleşik konfor alanlarını rahatsız etmek için kaleme alındı. Çünkü yüzleşme olmadan arınma olmaz. Hesap yalnızca bireysel değildir; bu düzeni kuranlar kadar, bu düzene sessiz kalanlar da bu hesabın içindedir. “Bilmiyorduk” demek, bilmek istemeyenler için bir mazeret olabilir; ama hakikat, mazeretleri dikkate almaz. Gün gelir, herkes kendi payına düşen soruyla baş başa kalır.

Bu yazı, bir çağrıdır; taraf olmaya değil, insan olmaya çağrıdır. Bir ideolojinin değil, bir vicdanın sesidir. Çünkü din, Allah ile kul arasında kurulan en sahici bağdır ve bu bağ, hiçbir çıkar düzeninin malı olamaz. Bugün bu bağ koparılmışsa, yeniden kurulması sloganlarla değil, cesaretle mümkündür. Hakikate yaklaşmak, kalabalıklara sığınmakla değil, gerektiğinde yalnız kalmayı göze almakla olur. Hesap gelmektedir ve bu hesap, hızlanmaktadır. Bu gerçeği ertelemek mümkün değildir; yalnızca yüzleşmek ya da kaçmak mümkündür. Bu yazı, kaçmayı değil, yüzleşmeyi önerir.

Erol Kekeç/31.12.2025/Sancaktepe/İST

Eğitimin Tasfiyesi ve Umutsuzluğun Kurumsallaşması

Bir toplum geleceğini nasıl kaybeder? Fabrikaları satarak değil yalnızca, tarlaları kurutarak da değil. Bir toplum geleceğini, çocuklarının zihnini daraltarak kaybeder. Bu çeyrek yüzyılın en kalıcı tahribatı, müfredatlarda, okul koridorlarında, üniversite amfilerinde gerçekleşmiştir. Çünkü eğitim, yalnızca bilgi aktaran bir mekanizma değil; bir toplumun kendine ne kadar güvendiğinin aynasıdır. Bu ayna bu dönemde bilinçli biçimde karartılmıştır.

Eğitim iyileştirilmemiştir; yeniden tanımlanmıştır. Ama bu tanım, düşünmeyi çoğaltan değil, itaati pekiştiren bir çerçeveye oturtulmuştur. Soru soran değil, doğru cevabı ezberleyen; sorgulayan değil, uyum sağlayan; merak eden değil, sınırlarını bilen bireyler hedeflenmiştir. Bu hedef, pedagojik değil; siyasal bir hedeftir.

Bilginin Yerine Gürültü

Bu dönemde eğitim sistemi, istikrarla değişmiş ama hiç gelişmemiştir. Sürekli yenilenen sınavlar, revize edilen müfredatlar, yeniden adlandırılan kurumlar; bir hareketlilik yanılsaması yaratmıştır. Oysa bu hareket, ilerlemeye değil; yerinde saymaya hizmet etmiştir. Öğrenci, öğretmen ve veli aynı anda yorgun, kaygılı ve güvensiz bırakılmıştır.

Bilgi derinleşmemiş, yüzeyselleşmiştir. Okuma yerini özetlere, düşünme yerini işaretlemeye, tartışma yerini tekrar etmeye bırakmıştır. Böyle bir sistemde yetişen genç, dünyayı anlamaya değil; sınavı geçmeye odaklanır. Sınavı geçen ise hayata hazırlanmış sayılır. Hayatla karşılaştığında yaşadığı hayal kırıklığı, bu yüzden derindir.

Üniversitelerin Sessizleştirilmesi

Üniversite, bir toplumun aklıdır. Bu dönemde bu akıl ya susturulmuş ya da işlevsizleştirilmiştir. Akademik özgürlük, idari düzenlemelerle daraltılmış; liyakat, sadakatle yer değiştirmiştir. Bilimsel üretim, teşvik listelerine; eleştirel düşünce, disiplin soruşturmalarına konu olmuştur.

Bu ortamda üniversite, bilgi üreten bir merkez olmaktan çıkmış; diploma dağıtan bir kuruma indirgenmiştir. Diplomanın ise piyasada karşılığı yoktur. Bu çelişki, gençlerde derin bir değersizlik hissi yaratır. “Okudum ama bir karşılığı yok” duygusu, yalnızca bireysel bir hayal kırıklığı değil; toplumsal bir travmadır.

Gençliğin Öğretilen Sessizliği

Bu sistem, gençlere açıkça şunu öğretmiştir:
“Konuşursan başın ağrır.
Sorgularsan dışlanırsın.
İtaat edersen yol alırsın.”

Bu açık bir cümleyle söylenmemiştir elbette; ama her uygulamada hissettirilmiştir. Gençler, fikirleriyle değil; uyumlarıyla değerlendirilmiştir. Böylece eleştiri bir beceri değil, risk olarak algılanmıştır.

Bu durum, gençliği apolitik yapmamıştır; aksine, umutsuz yapmıştır. Çünkü genç, dünyayı değiştiremeyeceğini düşündüğünde, dünyadan çekilir. Bu çekilme, sandığa gitmemekle değil; hayal kurmamayı öğrenmekle başlar.

Beyin Göçü-Sessiz Bir İtiraz

Bu dönemde gençlerin ülkeyi terk etmesi bir macera değil; zorunlu bir karar hâline gelmiştir. Gidenler yalnızca daha iyi maaş için değil; daha adil, daha öngörülebilir, daha saygılı bir yaşam için gitmiştir. Bu gidiş, bir kaçış değil; sisteme yöneltilmiş sessiz bir eleştiridir.

Ama bu eleştiri bile doğru okunmamıştır. Gidenler “nankör”, kalanlar “sabırlı” ilan edilmiştir. Oysa gerçek şudur: Gidenler umutlarını yanlarına almış, kalanlar umutlarını ertelemek zorunda kalmıştır.

Ailenin Yüklenen Yükü

Eğitim çöktüğünde, yük ailelerin omzuna biner. Bu dönemde aileler çocuklarını okutmak için borçlanmış, fedakârlık yapmış, beklentilerini kısmıştır. Ama bu fedakârlığın karşılığı alınamamıştır. Bu durum, aile içinde suçluluk ve hayal kırıklığı üretmiştir. Anne-babalar kendilerini yetersiz, çocuklar kendilerini borçlu hissetmiştir.

Bu psikoloji, kuşaklar arası bir sessiz gerilim yaratır. Gençler hayata borçlu başlar, aileler ise emeklerinin boşa gittiğini düşünür. Bu gerilim, toplumun ruh hâlini ağırlaştırır.

İroni- Eğitimin Başarı Hikâyesi

Bütün bu tabloya rağmen, eğitim sürekli bir “başarı” olarak anlatılmıştır. Açılan okul sayıları, dağıtılan tabletler, değiştirilen sistem isimleri; içeriğin boşluğunu örtmek için kullanılmıştır. Nicelik artmış, nitelik erimiştir.

İşte ironinin tam burada yoğunlaştığı görülür: Geleceğini kaybeden bir toplum, bunu istatistiklerle kutlamaya zorlanmıştır.

Dehlizin Dördüncü Kapısı

Bu dehlizin dördüncü kapısı eğitimdir. Bu kapıdan geçerken, toplum sorgulama yeteneğini bırakmıştır. Yerine, uyum sağlama refleksi almıştır. Ama uyum, ilerleme değildir. Uyum, çoğu zaman sadece hayatta kalma çabasıdır.

Bu bölümün sonunda şunu açıkça söylemek gerekir:
Eğitim çökerse, yalnızca okullar değil; umut kapanır.

Erol Kekeç/21.12.2025/Sancaktepe/İST

Kutsalın Gölgesinde Kurulan İtaat- İnancın İktidar Aygıtına Dönüşmesi

Bu çeyrek yüzyılın en ağır tahribatı, taşta, betonda, kasada değil; anlam dünyasında yaşanmıştır. Çünkü bir toplumun inancı zedelenirse, yalnızca bugünü değil, geleceği de yaralanır. İnanç, insanın kendisiyle, vicdanıyla ve hakikatle kurduğu en mahrem bağdır. İşte tam da bu nedenle, bu bağ siyasal çıkarın malzemesi hâline getirildiğinde, ortaya yalnızca bir yozlaşma değil; ahlaki bir çöküş çıkar.

Bu dönemde inanç yok edilmedi; araçsallaştırıldı. Dışlanmadı; tersine, her yere sokuldu. Ama bu yayılma, maneviyatı güçlendirmedi; onu sıradanlaştırdı, ucuzlaştırdı, işlevsizleştirdi. İnanç artık insanı kötülükten alıkoyan bir iç denetim değil; kötülüğü meşrulaştıran bir kılıf hâline getirildi.

İnancın Devletle Evlendirilmesi

İnanç, özünde bireyseldir. İnsanla yaratıcısı arasındaki bir hesaplaşmadır. Ama bu dönemde inanç, bireyin iç dünyasından çekilip devletin vitrinine yerleştirildi. Bu yerleştirme, kutsalı yüceltmedi; onu kirletti. Çünkü iktidar, doğası gereği çıkar üretir; inanç ise çıkarla temas ettiğinde anlamını kaybeder.

Devlet, kendini eleştiriden muaf kılmak için kutsalı kullandı. Eleştiri artık yalnızca siyasi bir tutum değil; ahlaki bir sapma gibi gösterildi. Yanlış yapan yönetim değil, soru soran insan oldu. Böylece iktidar, hesap vermekten kurtulurken; inanç, sorgulanamaz bir zırha dönüştürüldü.

Bu noktada toplum ikiye ayrıldı:
– İnancı iktidarla özdeşleştirenler
– İnancını iktidardan korumaya çalışanlar

Ve ne yazık ki ikinci grup, birincinin gürültüsü altında susturuldu.

Dindarlığın Gösteriye Dönüşmesi

Bu dönemin dindarlığı, derinlikli değil; görünür oldu. Sessiz bir ahlak yerine, yüksek sesli bir kimlik üretildi. İbadet, içsel bir arınma olmaktan çıkarıldı; toplumsal bir göstergeye çevrildi. Kimin neye inandığı değil, kimin hangi tarafta durduğu önemli hâle geldi.

Bu gösteri dindarlığı, samimiyeti değil; itaati ödüllendirdi. Ahlaklı olmak değil, uyumlu olmak değer kazandı. Bu yüzden yalan söyleyen ama yönetim safında duran affedildi; doğruyu söyleyen ama yanlış yerde duran dışlandı.

Bu, inancın yozlaşmasıdır. Çünkü inanç, zulme karşı durmadığında; zulmün ortağı olur.

Maneviyatın Boşaltılması

Bu süreçte en büyük kaybı, samimi inananlar yaşadı. Çünkü onların inancı, iktidarın günahlarını örtmek için kullanıldı. Bu durum, toplumda derin bir ahlaki kafa karışıklığı yarattı. İnsanlar artık şu soruyu sormaya başladı: “Yanlış olan mı değişti, yoksa biz mi?”

Bu soru, bir toplum için tehlikelidir. Çünkü ahlaki pusula bozulduğunda, her yön doğru gibi görünür. Adaletsizlik kader, haksızlık imtihan, zulüm sabır konusu hâline getirilir. Böyle bir ortamda kötülük sıradanlaşır; iyilik ise marjinalleşir.

İşte bu yüzden bu dönemde ahlak, davranıştan kopmuş; yalnızca sözde yaşamıştır.

İroninin En Karanlık Hâli

Bu dönemin en acı ironisi şudur: İnanç, ahlaksızlığı engellemek yerine, onu örtbas eden bir perdeye dönüştürülmüştür. Hırsızlık sorgulanmaz, yalan mazur görülür, adaletsizlik görmezden gelinir; yeter ki doğru semboller kullanılsın, doğru cümleler kurulsun.

Bu durum, yalnızca siyasi değil; psikososyal bir travma yaratır. Çünkü insan, inandığı değerlerle gördüğü gerçeklik arasındaki çelişkiyi uzun süre taşıyamaz. Ya gerçeği inkâr eder ya da değerlerinden vazgeçer. Bu iki seçenek de insanı yaralar.

Toplumsal Bölünmenin Derinleşmesi

İnanç üzerinden kurulan bu dil, toplumu bir arada tutmamış; aksine, parçalamıştır. İnsanlar artık düşüncelerine göre değil, inanç etiketlerine göre değerlendirilir hâle gelmiştir. Bu da toplumsal güveni zedeler. Çünkü güven, ortak ahlaktan doğar; ortak sloganlardan değil.

Bu dönemde komşuluk zayıflamış, dayanışma azalmış, ortak acılar bile paylaşılmaz olmuştur. Herkes kendi mahallesinin hakikatine kapanmıştır. Bu kapanma, iktidarın işini kolaylaştırır. Çünkü bölünmüş toplum, birleşemez; birleşemeyen toplum, itiraz edemez.

Dehlizin Üçüncü Kapısı

Bu dehlizin üçüncü kapısı inançtır. Ama bu kapıdan geçerken, insanlar maneviyatlarını değil; itiraz haklarını bırakmak zorunda kalmıştır. İnanç, insanı özgürleştireceğine; onu hizaya sokan bir araca dönüştürülmüştür.

Ve belki de en acı olan şudur: Bu süreç bittiğinde, geriye yalnızca yıkılmış bir ekonomi ya da zedelenmiş bir hukuk kalmayacaktır. İnsanların birbirine olan güveni de enkaz altında kalacaktır.

Erol Kekeç/19.12.2025/Sancaktepe/İST

Borçla İnşa Edilen İtaat- Ekonomik Çöküşün Ahlaki Meşrulaştırılması

 

Bu çeyrek yüzyılın ekonomi hikâyesi, rakamlarla değil, ruh hâlleriyle anlatılmalıdır. Çünkü ortada yalnızca yoksullaşma yoktur; yoksulluğun ahlaki bir kader gibi sunulması vardır. İnsanların cüzdanları boşalmamış, aynı zamanda vicdanları da susturulmuştur. Geçinememek bir sistem hatası olmaktan çıkarılmış, bireysel beceriksizliğin sonucu gibi gösterilmiştir. Böylece ekonomi, matematikten koparılmış; bir tür ahlak vaazına dönüştürülmüştür.

Bu dönemde ekonomi kötü yönetilmemiştir sadece; iyi yönetiliyormuş gibi anlatılmıştır. Enflasyon yükselirken “istikrar”, borç artarken “büyüme”, üretim düşerken “yerlilik” kelimeleri devreye sokulmuştur. Bu kelimeler, gerçeği açıklamak için değil, onu boğmak için kullanılmıştır. İnsanların pazarda gördüğü fiyatla televizyonda duyduğu söz arasındaki uçurum, bir süre sonra bireyin kendi algısına şüpheyle bakmasına yol açmıştır. “Ben mi yanlış görüyorum?” sorusu, işte tam burada başlar.

Borç Ekonomisi- Geleceğin Rehin Alınması

Bu anlayış, toplumu zenginleştirmeyi değil, borçlandırmayı tercih etmiştir. Çünkü borçlu insan itiraz edemez. Borçlu esnaf susar, borçlu işçi razı olur, borçlu genç geleceği ertelemeyi öğrenir. Kredi kartları yalnızca harcamayı değil, beklemeyi öğretmiştir. Hayaller taksitlendirilmiş, umutlar vadeye bağlanmıştır.

Bu bir kalkınma modeli değildir; bu bir itaat modelidir.

İnsanlar ev alabilmek için ömürlerini ipotek ettiklerinde, artık o düzenin düşmesini istemez hâle gelirler. Çünkü düzen yıkılırsa, borç kalır. Bu yüzden ekonomik çöküş, bir isyan üretmez; tam tersine, bir tutunma refleksi yaratır. İnsanlar batmakta olan gemiye değil, gemiyi yöneten kaptana daha sıkı sarılır. Bu psikoloji, rasyonel değildir ama güçlüdür.

Tefeciliğin Kurumsallaşması

Bu dönemin en çarpıcı özelliklerinden biri, sermayenin dar bir çevrede toplanmasıdır. Ülkenin kaynakları, kamu yararı adına değil; “yakınlık” esasına göre dağıtılmıştır. İhaleler, teşvikler, garantiler; piyasa kurallarına göre değil, sadakat derecesine göre belirlenmiştir. Böylece ekonomi, üretimden kopmuş; aktarım mekanizmasına dönüşmüştür.

Toplum çalışmış, birileri kazanmıştır.

Toplum üretmiş, birileri biriktirmiştir.

Bu durum açıkça görülmesine rağmen, buna “başarı hikâyesi” denmiştir. Çünkü başarı artık ortak refahla değil, birilerinin aşırı zenginliğiyle ölçülmektedir. Bir avuç insanın serveti artarken, milyonların payına “sabır” düşmüştür. Sabır burada bir erdem değil, ekonomik bir uyuşturucu olarak kullanılmıştır.

Yoksulluğun Kutsanması

Bu dönemin belki de en tehlikeli hamlesi, yoksulluğun ahlaki olarak yüceltilmesidir. Yoksul olmak bir sonuç değil, bir sınav gibi sunulmuştur. Geçinemeyen insanlara çözüm sunulmamış; onlara “katlanma” öğretilmiştir. Böylece yoksulluk, değiştirilebilir bir toplumsal durum olmaktan çıkarılmış; değiştirilemez bir yazgı gibi anlatılmıştır.

Bu yaklaşım, yoksulu güçlendirmez; onu yalnızlaştırır. Çünkü yoksul, yaşadığını dile getirdiğinde nankörlükle suçlanır. “Şükretmiyor” damgası, ekonomik eleştirinin önüne çekilmiş bir settir. Bu set, yalnızca iktidarı değil; adaletsizliği de korur.

Orta Sınıfın Sessiz İnfazı

Bir toplumda orta sınıf erirse, denge bozulur. Bu dönemde olan tam olarak budur. Ne zenginleşen bir toplum vardır ne de yoksulluğun açıkça isyan ürettiği bir yapı. Arada kalanlar, yani öğretmenler, mühendisler, küçük esnaflar, memurlar; yavaş yavaş aşağı çekilmiştir. Bu düşüş ani olmadığı için fark edilmemiştir. Her yıl biraz daha azla yetinilmiş, her kayıp “geçici” sayılmıştır.

Bu, ekonomik bir planlama değil; psikolojik bir alıştırmadır.

İnsanlar bugün dünden kötü, yarın ise belirsiz bir hayata sıkıştırılmıştır. Bu belirsizlik, toplumsal refleksi felç eder. Çünkü insan, neyi savunacağını bilemez hâle gelir.

Suçun Mağdura Yüklenmesi

Bu dönemdeki ironi, Ekonomik çöküşten en çok zarar görenler, bu çöküşün sorumlusu ilan edilmiştir. İşsiz genç “beğenmiyor”, yoksul işçi “çalışmıyor”, iflas eden esnaf “beceremiyor” sayılmıştır. Sistem sorgulanmamış; birey hedef alınmıştır.

Bu yaklaşım, toplumda suçluluk duygusu üretir. İnsanlar hak aramak yerine, kendilerinde hata aramaya başlar. İşte bu noktada ekonomi, siyasetin değil; psikolojinin alanına girer.

Dehlizin İkinci Kapısı

Bu dehlizin ikinci kapısı ekonomidir. Ama bu ekonomi, rakamların değil; itaatin ekonomisidir. İnsanlar aç değildir sadece; itiraz edemez hâldedir. Çünkü borçludur, korkuludur, yalnızdır.

Ve bütün bunlar olurken, sahnede hâlâ “başarı” anlatılmaktadır. Alkış istenir, teşekkür beklenir. Gerçek ise kuliste sessizce kanamaktadır.

Erol Kekeç/18.12.2025/Sancaktepe/İST